eso1631tr — Bilim Bülteni

Açlıktan Ölen Karadelik Parlak Gökadayı Gölgeye Dönüştürdü

15 Eylül 2016

Uzak bir gökadanın merkezinde bulunan büyük kütleli bir karadeliğin davranışındaki nadir görülen bir değişimin gizemi ESO’nun Çok Büyük Teleskopu ile birlikte NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ve NASA’nın Chandra X-ışını Gözlemevi’ni kullanan uluslararası bir gökbilimciler ekibi tarafından çözüldü. Zor zamanlardan geçtiği görülen karadeliğin artık yeterince parlayacak kadar beslenemediği ortaya çıkarıldı.

Çoğu gökadanın aşırı derecede parlak görülen merkezlerinin sahip oldukları büyük kütleli bir karadelik tarafından güçlendirildiği bulundu. Bu merkezler “aktif gökadaları” Evren’deki en parlak nesneler haline getiriyor. Bu kadar parlak olmalarının nedeni yığışma olarak bilinen bir süreçte sıcak maddenin karadeliğin üzerine doğru düşerken şiddetli bir şekilde parlamasıdır. Bu parlak ışık farklı aktif gökadalarda büyük değişimler sergilemektedir, bu şekilde gökbilimciler yayılan ışığa bağlı olarak bu gökadaları sınıflandırabilmektedirler [1].

Bu gökadalardan bazılarının etkileyici bir şekilde sadece 10 yıl içerisinde değişim sergiledikleri gözlendi, gökbilimsel zaman ölçeğinde oldukça kısa bir süre bu. Bununla birlikte, yeni çalışmadaki aktif gökada, Markarian 1018 ikinci kez değişime uğrayarak, geçtiğimiz beş yıl içinde tekrar ilk sınıflandırma türüne geri döndü. Bu türden tam döngü değişimine uğrayan gökadalar gözlenmiş olmasına rağmen, hiçbiri bu kadar ayrıntılı olarak gözlenmemişti.

Markarian 1018’in kararsız doğası, 40 yakın aktif gökada hakkında bilgi toplamak üzere ESO ve diğer organizasyonlar tarafından yürütülen Yakın AGÇ Referans Taraması (CARS) projesi sırasında şans eseri ortaya çıkarılmıştır. Markarian 1018’in ESO’nun Çok Büyük Teleskopu üzerindeki Çoklu Birim Tayfsal Kâşifi (MUSE) aygıtı ile gerçekleştirilen rutin gözlemleri gökadanın ışık salınımındaki şaşırtıcı değişimi ortaya çıkardı.

Markarian 1018’deki bu şaşırtıcı değişimi gördüğümüzde oldukça şaşırdık” diyor keşif makalesinin ilk yazarı ve Sydney Üniversitesi ARC Tüm Gökyüzü Astrofiziği Mükemmeliyet Merkezi (CAASTRO) doktora öğrencisi Rebecca McElroy.

Sönükleşmeye başladıktan hemen sonra gözlenerek fark edilmesi bu gökadaları değiştiren şeyin öğrenilmesi açısından beklenmedik bir fırsattı, CARS proje lideri ve keşifle ilgili iki araştırma makalesinden birinin ilk yazarı Bernd Husemann bu şöyle açıklıyor: “Azalma başladıktan sadece 3-4 yıl sonra olayı tespit edebildiğimiz için şanslıydık, bu sayede aksi halde çalışılması mümkün olmayan aktif gökadaların yığışma fiziği ile ilgili ayrıntılı görüntüleme işlemlerine başladık.

Bu fırsatı değerlendiren araştırma ekibi, Markarian 1018’deki büyük parlaklık değişimine neden olan sürecin tespitini öncelikli çalışma konusu haline getirdi. Sürecin arkasındaki sebep çok sayıda astrofiziksel olaydan biri olabilirdi, ancak karadelik çekimi ile yutulan tekil bir yıldız [2] ve araya giren gazın olası gölgelemesinden şüphelenildi [3]. Ancak ilk gözlemlerden sonra Markarian 1018’in şaşırtıcı değişimi bir gizem olarak kalmaya devam etti.

Bununla birlikte, ekip daha sonra NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ve NASA’nın Chandra X-ışın Gözlemevi’nden elde etttikleri gözlem zamanları ile fazladan veri toplama fırsatı yakaladı. Bu aygıtlardan alınan yeni veriler sayesinde gizem çözülmüş oldu —yığışan madde tarafından aç bırakılan karadelik yavaşça sönüyordu.

Bu aşırı açlık durumunun yakıt akışının bozulması nedeniyle gerçekleşmiş olması mümkün”, diyor Rebecca McElroy. “Olası ilginç bir durum ise bunun ikinci bir süper kütleli karadelikle olan etkileşimden ortaya çıkması.” Böyle bir karadelik çift sistemi Markarian 1018 için geçerli olabilir, çünkü gökadanın kendisi iki büyük gökadanın birleşmesi sonucu oluşmuştur — ve bunlardan ikisi de merkezlerinde büyük karadelikler barındırıyor olabilir.

Markarian 1018’deki gibi görünüşlerini değiştiren aktif gökadalarda işleyen mekanizmaları inceleyen araştırmalar devam ediyor. “Markarian 1018’i gölgeye dönüştüren şeyi belirlemek için ekibin oldukça hızlı olması gerekiyor,” diyor Bernd Husemann. “ESO teleskopları ve diğer tesisler sayesinde devam eden görüntüleme kampanyaları açlıktan ölen karadeliklerin ve değişen aktif gökadaların heyecan verici dünyalarını daha ayrıntılı bir şekilde keşfetmemizi sağlayacak.

Notlar

[1] Aktif gökadaların en parlakları kuasarlar olup, parlak çekirdekleri gökadanın geri kalanını gölgede bırakmaktadır. Diğer, daha az aşırı olan türleri Seyfert gökadaları olarak bilinir. Başlangıçta Seyfert gökadalarının Tür 1 ve Tür 2 olarak bilinen iki çeşidini ayırt edebilmek için ışınımın farklı dalgaboylarındaki şiddetini çizerek parlaklık ve salma tayfını kullanan bir yöntem geliştirilmişti ancak daha sonradan Tür 1.9 Seyfertleri gibi ilave sınıflandırmalar da ortaya çıktı.

[2] Bu tür bir çekimel parçalama olayı bir yıldız büyük kütleli bir karadeliğin çok yakınında dolaştığı sırada meydana gelir ve aşırı güçlü kütleçekim kuvveti nedeniyle yok edilir. Bunun sonucunda merkezi bölgenin parlaklığında keskin bir artış meydana gelir ve yıllar süren bir ölçekte bölge yavaşça sönükleşir. Markarian 1018’de gözlenen parlaklık değişimi bu tür bir olay profiline uymamaktadır.

[3] Gökadanın parlak çekirdeği önünden geçtiğinde bir arabanın far ışığını engelleyen sis gibi, gaz sönümlemesi de, aktif gökadanın görüş doğrultusundaki ışığını engelleyerek gökada sınıflandırmasını etkileyebilir. Bu aynı zamanda gökada tayfını da etkilerken, belki de sınıflandırma türünü de değiştirmektedir.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma “Mrk 1018 returns to the shadows after 30 years as a Seyfert 1” ve “What is causing Mrk 1018’s return to the shadows after 30 years?” başlıklı iki ayrı makale olarak Astronomy & Astrophysics adlı dergide yayımlanmıştır.

Araştırma ekibinde B. Husemann (ESO, Garching, Almanya), T. Urrutia (Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam, Potsdam, Almanya), G. R. Tremblay (Yale Center for Astronomy and Astrophysics, New Haven, ABD), M. Krumpe (Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam, Potsdam, Almanya), J. Dexter (Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik, Garching, Almanya), V. N. Bennert (Physics Department, California Polytechnic State University, ABD), G. Busch (I. Physikalisches Institut, Universität zu Köln, Almanya), F. Combes (LERMA, Observatoire de Paris, Fransa), S. M. Croom (Sydney Institute for Astronomy, Sydney, Avustralya & ARC Centre of Excellence for All-sky Astrophysics), T. A. Davis (School of Physics & Astronomy, Cardiff University, Birleşik Krallık), A. Eckart (I. Physikalisches Institut Universität zu Köln, Almanya; Max-Planck-Institut für Radioastronomie, Bonn, Almanya), R. E. McElroy (Sydney Institute for Astronomy, Sydney, Avustralya & ARC Centre of Excellence for All-sky Astrophysics), M. Pérez-Torres (Instituto de Astrofísica de Andalucía, Granada, İspanya), M. Powell (Yale Center for Astronomy and Astrophysics, New Haven, ABD) ve J. Scharwächter (Gemini Observatory, Northern Operations Center, Hawaii, ABD) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Ankara Üniversitesi (Ankara), Çağ Üniversitesi (Mersin), Başkent Üniversitesi (Ankara), İstanbul Üniversitesi (İstanbul), İzmir Yüksek Teknoloji Üniversitesi (İzmir) ve Max Planck Yer-Ötesi Fiziği Enstitüsü’nden (Almanya) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Bernd Husemann
European Southern Observatory
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6750
E-posta: bhuseman@eso.org

Rebecca McElroy
University of Sydney
Sydney, Australia
Tel: +61 421 882 513
E-posta: rebecca.mcelroy@sydney.edu.au

Richard Hook
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1631.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1631tr
Adı:Markarian 1018
Tür:Local Universe : Galaxy : Activity : AGN : Seyfert
Facility:Very Large Telescope
Instruments:MUSE
Science data:2016A&A...593L...8M

Görüntüler

The active galaxy Markarian 1018
The active galaxy Markarian 1018
sadece İngilizce
The sky around the active galaxy Markarian 1018
The sky around the active galaxy Markarian 1018
sadece İngilizce
The location of the galaxy Markarian 1018 in the constellation of Cetus
The location of the galaxy Markarian 1018 in the constellation of Cetus
sadece İngilizce

Videolar

Zooming in on the unusual active galaxy Markarian 1018
Zooming in on the unusual active galaxy Markarian 1018
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...