eso2002tr — Bilim Bülteni

Yıldız Savaşının Görkemli Sonucu ALMA İle Görüntülendi

05 Şubat 2020

Avrupa Güney Gözlemevi’nin (ESO) ortağı olduğu Atacama Büyük Milimetre/Milimetre-altı Dizgesi (ALMA) teleskoplarını kullanan gökbilimciler, iki yıldız arasındaki meydan okumanın sonucunda ortaya çıkan tuhaf gaz bulutlarını tespit etti. Yıldızlardan biri öylesine büyüdü ki diğerini yuttu, öbürü de karşılığında partnerinin etrafında sarmal çizerek dış katmanlarını kaybetmesine neden oldu.

Tıpkı insanlar gibi, yıldızlar da zamanla değişir ve sonunda ölürler. Güneş ve benzeri yıldızlar, çekirdeğindeki tüm hidrojeni yaktıktan sonra büyük ve parlak kırmızı dev yıldızlara dönüşürler. Sonunda, ölmekte olan Güneş dış katmanlarını kaybeder ve geride beyaz cüce adı verilen sıcak ve yoğun çekirdeği kalır. 

İsveç’teki Chalmers Teknoloji Üniversitesinde görev yapan ve bu şaşırtıcı sistem hakkında Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan yeni bir çalışmayı yürütmüş olan Hans Olofsson, sistem hakkında şunu söyledi: “HD101584 yıldız sistemi, bu ölüm sürecinin düşük kütleli yoldaş yıldızın dev yıldız tarafından girdap içine çekilip yutulması sebebiyle olması gerekenden daha erken ve çarpıcı bir biçimde sonlanması açısından özel bir sistem.”

ESO’nun işlettiği Atacama Pathfinder Deneyi teleskopu verileri ile birlikte ALMA’nın yeni gözlemleri sayesinde Olofsson ve ekibi artık HD101584 çift yıldız sisteminde olanların bir yıldız savaşına benzediğini biliyorlar. Ana yıldız bir kırmızı deve dönüşmek için şişerken, küçük kütleli arkadaşını içine alacak kadar büyüdü. Karşılığında, küçük yıldız dev yıldızın çekirdeğine doğru sarmal hareket yapmaya başladı ama onunla çarpışmadı. Bunun yerine, bu manevra büyük yıldızın gaz katmanlarının etkileyici bir biçimde dağılarak ve geride çekirdeğini bırakarak patlamasına yol açtı. 

Ekip, HD101584 bulutsusundaki gazın karmaşık yapısının sebebinin, küçük yıldızın kırmızı deve doğru yaptığı sarmal hareketin yanı sıra bu süreçte oluşan gaz jetleri olduğunu söylüyor. Zaten bozulmuş gaz tabakalarına ölümcül bir darbe olan bu jetler, önceden dışarıya atılmış materyaller yoluyla gaz halkaları ve bulutsuda görülen mavimsi ve kırmızımsı lekeler oluşturarak patlıyor.

Yıldız savaşı gibi bir felaketten gelen fayda, gökbilimcilerin Güneş gibi yıldızların yaşamının son evresini daha iyi anlamalarını sağlamasıdır. İsveç Uppsala Üniversitesinden makalenin eşyazarı Sofia Ramstedt şöyle diyor: “Hali hazırda Güneş benzeri yıldızların ölüm sürecini betimleyebiliyoruz, ancak neden ve tam olarak nasıl gerçekleştiğini açıklayamıyoruz. HD101584 bu bulmacayı çözmek için bize önemli ipuçları veriyor çünkü sistem şu anda iyi bilinen ve çok çalışılmış evrim aşamaları arasındaki kısa süreli geçiş evresinde bulunuyor. HD101584 bölgesinin detaylı görüntüleriyle birlikte, daha önce bulunduğu dev evresi ile yakın zamanda dönüşeceği yıldız kalıntısı arasındaki bağlantıyı kurabiliriz.

Şili, ESO’dan eşyazar Elizabeth Humphreys; ülkenin Atacama bölgesinde yer alan ALMA ve APEX’in, ekibe gaz bulutunun içinde “fiziğin ve kimyanın çalışmasını” araştırmak için olanak vermek konusunda çok önemli olduklarının altını çizdi. “HD101584 yıldız bölgesinin bu müthiş görüntüsü ALMA tarafından sağlanan açısal çözünürlük ve muazzam hassasiyet olmadan var olamazdı.”

Her ne kadar günümüz teleskopları çift yıldızlar etrafındaki gazı araştırmaya izin verse de bu kompleks bulutsunun merkezindeki iki yıldız ayrı ayrı görülebilmek için çok uzakta bulunuyorlar ve birbirlerine çok yakınlar. Olofsson, Şili’nin Atacama çölünde yapım aşamasında olan ESO’nun Aşırı Büyük Teleskopu’nun gökbilimcilerin bu savaşan çifte daha yakından bakmalarına izin vereceğini ve “bu gökcisminin merkezindeki bilgiyi sunacağını” söylüyor. 

Daha fazla bilgi

Bu araştırma Astronomy & Astrophysics adlı dergide yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde H. Olofsson (Department of Space, Earth and Environment, Chalmers University of Technology, Onsala Space Observatory, Sweden [Chalmers]), T. Khouri (Chalmers), M. Maercker (Chalmers), P. Bergman (Chalmers), L. Doan (Department of Physics and Astronomy, Uppsala University, Sweden [Uppsala]), D. Tafoya (National Astronomical Observatory of Japan), W. H. T. Vlemmings (Chalmers), E. M. L. Humphreys (European Southern Observatory [ESO], Garching, Germany), M. Lindqvist (Chalmers), L. Nyman (ESO, Santiago, Chile), ve S. Ramstedt (Uppsala) yer almaktadır.

Atacama Büyük Milimetre/Milimetre-altı Dizgesi (ALMA) uluslar-arası bir gökbilim tesisidir ve Şili Cumhuriyeti ile işbirliğinde bir ESO, ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ve Japonya Doğa Bilimleri Ulusal Enstitüleri (NINS) ortaklığıdır. ALMA Avrupa'da Üye Ülkeler adına ESO tarafından, NSF ile Kanada Ulusal Araştırma Vakfı (NRC) tarafından, Tayvan Ulusal Bilim Konseyi (NSC) ve Tayvan Sinica Akademisi (AS) tarafından, NINS ve Kore Gökbilim ve Uzay Bilimleri Enstitüsü (KASI) işbirliği ile finanse edilmektedir.ALMA'nın yapımı ve işletilmesi Avrupa kısmında Üye Ülkeler adına ESO tarafından, Kuzey Amerika kısmında Üniversiteler Birliği Kuruluşu (AUI) tarafından yönetilen Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi (NRAO) tarafından, Doğu Asya kısmında Japonya Ulusal Gökbilim Gözlemevi (NAOJ) tarafından yürütülmektedir. Birleşik ALMA Gözlemevi (JAO), birleştirilmiş liderliği ve ALMA'nın oluşturulması, idaresi ve işletilmesinin yönetimini sağlamaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 Üye Ülke: Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere ile ev sahibi Şili ve stratejik ortak Avustralya tarafından desteklenmektedir. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +903246514800 (1315)
E-posta: arifscag@gmail.com

Ayşegül Şen
Orta Doğu Teknik Üniversitesi - Fizik/Bilgisayar Mühendisliği
Ankara, Türkiye
E-posta: aysegul.afl14@gmail.com

Hans Olofsson
Chalmers University of Technology
Onsala, Sweden
Tel: +46 31 772 5535
E-posta: hans.olofsson@chalmers.se

Elizabeth Humphreys
European Southern Observatory (ESO)
Santiago, Chile
Tel: +56 2 2463 6912
E-posta: ehumphre@eso.org

Sofia Ramstedt
Uppsala University
Uppsala, Sweden
Tel: +46 18 471 5970
E-posta: sofia.ramstedt@physics.uu.se

Bárbara Ferreira
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: pio@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2002.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2002tr
Adı:HD101584
Tür:Milky Way : Star : Evolutionary Stage : Red Giant
Milky Way : Star : Grouping : Binary
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array
Science data:2019A&A...623A.153O

Görüntüler

ALMA image of HD101584
ALMA image of HD101584
sadece İngilizce
Location of HD101584 in the constellation of Centaurus
Location of HD101584 in the constellation of Centaurus
sadece İngilizce
Wide-field view of the region of the sky where HD101584 is located
Wide-field view of the region of the sky where HD101584 is located
sadece İngilizce

Videolar

ESOcast 216 Light: ALMA Catches Beautiful Outcome of Stellar Fight
ESOcast 216 Light: ALMA Catches Beautiful Outcome of Stellar Fight
sadece İngilizce
Zooming into HD101584
Zooming into HD101584
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...