eso2007tr — Bilim Bülteni

ESO Dünya’ya En Yakın Kara Deliği Buldu

Görünmez nesnenin çıplak gözle görülen iki yoldaşı var

06 Mayıs 2020

Avrupa Güney Gözlemevi (ESO) ve diğer kurumlardan gökbilimcilerin olduğu bir ekip Dünya’dan sadece 1000 ışık yılı uzaklıkta bir kara delik keşfetti. Kara delik Güneş Sistemi’ne diğer bulunanlardan daha yakın ve çıplak gözle görülebilen bir üçlü sistemin parçasından oluşuyor. Görünmez nesnenin kanıtları ekibin ESO’nun Şili’deki La Silla Gözlemevi’nde bulunan MPG/ESO 2.2-metrelik teleskopla iki yoldaşı izlemesi sayesinde bulundu. Buna göre bu sistem buzdağının sadece görünen yüzü olabilir ve gelecekte buna benzer çok sayıda kara delik bulunabilir.

Bunun çıplak gözle görülebilen ve kara delik içeren ilk yıldız sistemi olduğunu anladığımızda epey şaşırdık,” diyor araştırmanın eş-yazarı ve Çek Cumhuriyeti, Prag’taki Bilimler Akademisi’nden Emekli Bilimci Petr Hadrava. Dürbün takımyıldızı civarında yer alan sistem, bize o kadar yakın ki, güney yarımkürede, karanlık ve açık bir gecede dürbün ya da bir teleskop kullanmadan görülebilir. “Bu sistem Dünya’ya bilinen en yakın karadeliği içeriyor,” diyor bugün Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan araştırmayı yürüten Thomas Rivinius.  

HR 6819 olarak bilinen sistem ekip tarafından ikili-yıldız sistemleri çalışmasının bir parçası olarak gözlendi. Ancak, gözlemleri analiz ettiklerinde, HR 6819’da daha önceden bilinmeyen üçüncü bir nesneyi ortaya çıkardılar: bir kara delik. La Silla’daki MPG/ESO 2.2-metrelik teleskop üzerindeki FEROS tayfölçeri ile yapılan gözlemler görülen yıldızlardan birinin, görünmeyen nesne etrafında 40 günde bir tur attığını gösterirken, diğer yıldız bu iç kısımdaki çiftin uzağında yer alıyordu.

Çalışmanın eş-yazarlarından, Garching ESO’dan Emekli Gökbilimci Dietrich Baade şunları söylüyor: “40 günlük dönemi belirlemek için gereken gözlemlerin aylarca süreye dağılması gerekiyordu. Bu ise ESO çalışanlarının gerektiğinde bilim insanları yerine gözlemleri gerçekleştirebilme planı sayesinde mümkün olabilirdi.

HR 6819’daki gizli karadelik çevresiyle şiddetli bir şekilde etkileşim göstermeyen ve bu nedenle tamamen karanlıkta kaldığı ortaya çıkarılan yıldız-kütlesindeki ilk kara deliktir. Ancak ekip iç kısımdaki yıldızın yörüngesini araştırarak, kara deliğin varlığını tespit etti ve kütlesini hesapladı. “Güneş’ten en az 4 kat daha fazla kütleye sahip olan görünmez bir nesne ancak bir kara delik olabilir,” diyor son olarak Şili’deki Rivinius.

Gökbilimciler gökadamız içinde şimdiye kadar sadece birkaç düzine kara delik tespiti yaptı ve bunların neredeyse tamamı çevreleriyle güçlü etkileşimde bulunuyor ve bunun sonucunda ortaya çıkan güçlü X-ışınlarıyla varlıkları biliniyordu. Ancak bilim insanları Samanyolu’nun yaşamı boyunca, çok daha fazla sayıda yıldızın yaşamının sonuna gelerek kara deliklere dönüşmüş olacağını tahmin ediyor. HR 6819’daki sessiz, görünmez karadeliğin keşfi Samanyolu içindeki çoğu gizli kalmış kara deliğin nerede olabileceğine dair ipuçları içeriyor. “Oralarda bir yerlerde yüz milyonlarca kara delik olabilir, ancak bunların sadece birkaçını biliyoruz. Ne aradığınızı bilmek onları ararken bizi daha avantajlı bir durum sağlıyor,” diyor Rivinius. Baade ise bu kadar yakın bir üçlü sistemde bir kara delik bulmayı şuna benzetiyor: “heyecan verici bir buzdağının görünen kısmı”.

Gökbilimciler keşiflerinin şimdiden ikinci bir sisteme daha ışık tuttuğunu düşünüyor. “LB-1 isimli başka bir sistemin de bu tür bir üçlü sistem olabileceğini fark ettik, ancak emin olmak için daha fazla gözleme ihtiyacımız var,” diyor makalenin eş-yazarı ve ESO’da doktora sonrası araştırmacı olan Marianne Heida. “LB-1  Dünya’dan biraz daha uzak ama, astronomik ölçekte hala yakın, öyle görünüyor ki bu tür sistemlerden çok daha fazlası olabilir. Bunları gözleyip bulduğumuzda, yaşamlarına 8 ya da daha büyük Güneş kütlesinde başlayan, sonunda ise süpernova patlamasıyla geride bir kara delik bırakan bu nadir yıldızların oluşum ve evrimleri hakkında çok şey öğrenebiliyoruz.   

Bu üçlü sistemlerin, iç kısımda bir çift ve daha uzakta bir yıldızla keşfi, Yer’den bile tespit edilebilecek kadar güçlü kütle çekimsel dalgalar yayması sayesinde, bu şiddetli kozmik birleşmeler hakkında ipuçları sağlayabilir. Bazı gökbilimciler HR 6819 ya da LB-1’e benzer biçimlerdeki sistemlerde birleşmelerin gerçekleşebileceğini düşünüyor, ancak içteki çiftin iki kara delikten ya da bir kara delik ile nötron yıldızından oluşması kaydıyla. Uzaktaki dış nesne çekimsel olarak içteki çifti birleşmeye zorlayabilir ve sonunda kütle çekim dalgaları yayılabilir. HR 6819 ve LB-1 sistemlerinde kara delik – nötron yıldızı çifti olmasa da bu sistemler bilim insanlarının üçlü yıldız sistemlerindeki yıldız çarpışmalarının nasıl gerçekleştiğini anlamalarını sağlayacak.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma “A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in the inner binary” başlıklı bir makale olarak Astronomy & Astrophysics adlı dergide yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde Th. Rivinius (European Southern Observatory, Santiago, Chile), D. Baade (European Southern Observatory, Garching, Germany [ESO Germany]), P. Hadrava (Astronomical Institute, Academy of Science of the Czech Republic, Prague, Czech Republic), M. Heida (ESO Germany) ve R. Klement (The CHARA Array of Georgia State University, Mount Wilson Observatory, Mount Wilson, USA) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 Üye Ülke: Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere ile ev sahibi Şili ve stratejik ortak Avustralya tarafından desteklenmektedir. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1315)
E-posta: arifsolmaz@cag.edu.tr

Dietrich Baade
European Southern Observatory
Garching bei München, Germany
Tel: +49-89-6096295
E-posta: dbaade@eso.org

Petr Hadrava
Academy of Sciences of the Czech Republic
Prague, Czech Republic
E-posta: petr.hadrava@asu.cas.cz

Marianne Heida
European Southern Observatory
Garching bei München, Germany
Tel: +49-157-37744840
E-posta: mheida@eso.org

Thomas Rivinius
European Southern Observatory
Santiago, Chile
Tel: +56 9 8288 4950
E-posta: triviniu@eso.org

Bárbara Ferreira
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: pio@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2007.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2007tr
Adı:HR 6819
Tür:Milky Way : Star : Evolutionary Stage : Black Hole
Facility:MPG/ESO 2.2-metre telescope
Instruments:FEROS
Science data:2020A&A...637L...3R

Görüntüler

Artist’s impression of the triple system with the closest black hole
Artist’s impression of the triple system with the closest black hole
sadece İngilizce
Location of the HR 6819 in the constellation of Telescopium
Location of the HR 6819 in the constellation of Telescopium
sadece İngilizce
Wide-field view of the region of the sky where HR 6819 is located
Wide-field view of the region of the sky where HR 6819 is located
sadece İngilizce

Videolar

ESOcast 220 Light: Closest Black Hole to Earth Found
ESOcast 220 Light: Closest Black Hole to Earth Found
sadece İngilizce
Artist’s animation of the triple system with the closest black hole
Artist’s animation of the triple system with the closest black hole
sadece İngilizce
Zooming into HR 6819
Zooming into HR 6819
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...