eso2009tr — Bilim Bülteni

ESO Verileri Sıcak Yıldızlardaki Dev Manyetik Lekeleri Ortaya Çıkardı

01 Haziran 2020

Avrupa Güney Gözlemevi’nin (ESO) teleskoplarını kullanan gökbilimciler yıldız kümelerinde gizli kalan aşırı sıcak yıldızların yüzeyindeki dev lekeleri keşfetti. Bu yıldızlar sadece manyetik lekelerle uğraşmıyor, bazılarında süper parlama olayları ile Güneş’teki benzer patlamalardan milyonlarca kez daha yüksek güce sahip enerji patlamaları da gerçekleşiyor. Bugün Nature Astronomy’de yayımlanan bulgular gökbilimcilerin bu şaşırtıcı yıldızları daha iyi anlamalarını sağlayarak yıldız astronomisindeki anlaşılması zor diğer gizemlerin çözülmesine de kapı aralayacak.

İtalya’daki, Padua INAF Gökbilim Gözlemevi’nden Yazan Momany liderliğindeki ekip aşırı yatay kol yıldızları olarak bilinen özel bir yıldız türünü arıyordu — Güneş’in yarı kütlesinde ancak dört beş kat daha sıcak olan yıldızlar. “Bu sıcak ve küçük yıldızlar özel çünkü tipik bir yıldızın son aşamalarını atlatarak zamansız bir şekilde ölüyorlar,” diyor, daha önce ESO’nun Şili’deki Paranal Gözlemevi’nde gökbilimci olarak görev yapan Momany. “Gökadamızda, bu ilginç sıcak yıldızlar genellikle yakın bir yoldaş yıldızla yaşıyorlar.

Ancak şaşırtıcı bir şekilde, birbirlerine sıkıca bağlı küresel kümelerde gözlenen bu aşırı yatay kol yıldızlarının yoldaşları olmadığı görülüyor. ESO teleskoplarıyla uzun süredir bu yıldızları takip eden ekip bu nesnelere dair bir gizemin daha olduğunu ortaya çıkardı. Üç farklı küresel kümeyi inceleyen Momany ve arkadaşları buradaki çoğu yatay kol yıldızının parlaklığında birkaç günden birkaç haftaya kadar farklılaşan düzenli parlaklık değişimleri gözledi.  

Diğer tüm senaryoları eledikten sonra, gözlenen parlaklık değişimlerini açıklamak için tek bir olasılık kalıyordu,” diyor ESO eski çalışanı ve INAF’tan Simone Zaggia: “bu yıldızların lekelerle başları dertte olmalı!

Aşırı yatay kol yıldızlarındaki lekelerin Güneş’imizdeki karanlık lekelerden oldukça farklı olduğu görülse de her ikisinin de kaynağı manyetik alanlardır. Bu sıcak ve uç koşullardaki yıldızların lekeleri çevredeki yıldız yüzeyinden daha parlak ve sıcaktır, Güneş’te ise bunun tersine karanlık lekeler çevresine göre daha soğuktur. Yine bu yıldızlardaki lekeler güneş lekelerinden önemli ölçüde büyük olup, yıldız yüzeyinin neredeyse dörtte birini kaplayabilmektedirler. Oldukça ısrarcı olan bu lekelerin ömrü ise onlarca yıla ulaşabilmektedir, güneş lekeleri ise kısa süreli ve geçici olup, ömürleri gün veya ay mertebesindedir. Sıcak yıldızlar kendi etrafında döndükçe lekeler de hareket etmekte ve gözlenen yıldız parlaklığının değişmesine neden olmaktadır.

Lekeler nedeniyle gerçekleşen parlaklık değişimlerinin ötesinde, ekip ayrıca süper-parlama gösteren birkaç aşırı yatay kol yıldızı da keşfetti — ani enerji patlamaları ve manyetik alanın varlığına başka bir işaret. “Bunlar Güneş’te gördüğümüze benzer parlamalar, ancak on milyon kat daha fazla enerjiye sahipler,” diyor ESO’nun Almanya genel merkezinden gökbilimci ve eş-yazar Henri Boffin. “Bu tür bir davranış hiç beklenmediği gibi bu yıldızları açıklarken manyetik alanların ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Aşırı yatay kol yıldızlarını anlamaya çalışırken geçen altmış yıldan sonra gökbilimcilerin onlara dair artık daha net bilgileri var. Dahası, bu bulgular Güneş-benzeri yıldızların son aşamalarını temsil eden ve aşırı yatay kol yıldızları ile benzerlikler gösteren çoğu beyaz cücedeki güçlü manyetik alanların kökenini açıklayabilir. “Aslında buradaki büyük resim,” diyor ekip üyesi, ESO eski çalışanı, İspanya Kanarya Astrofizik Enstitüsü’nden David Jones, “tüm sıcak yıldızlardaki parlaklık değişimleri — genç Güneş-benzeri yıldızlardan yaşlı aşırı yatay kol yıldızlarına ve uzun süredir ölü olan beyaz cücelere kadar — bağlantılı olabilir. Bu nedenle bu nesnelerin ortak sorunları yüzeylerindeki manyetik lekeler.    

Bu sonuca ulaşabilmek için gökbilimciler Paranal Gözlemevi’nde bulunan ESO’nun Çok Büyük Teleskopu (VLT) üzerindeki çoğu aygıtı kullandı, bunlar arasında VIMOS, FLAMES ve FORS2 ile VLT Tarama Teleskopu üzerindeki OmegaCAM yer almaktadır. Ayrıca ESO’nun Şili’deki La Silla Gözlemevi’nde bulunan Yeni Teknoloji Teleskopu üzerindeki ULTRACAM aygıtı da kullanıldı. Buluş, ekibin yıldızları tayfın yakın-kırmızı ötesi bölgesinde gözleyerek, küresel kümelerdeki soğuk yıldızların arasında parlayan, sıcak ve aşırı yıldızları ortaya çıkarmaları ile gerçekleşti.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma “A plague of magnetic spots among the hot stars of globular clusters” başlıklı bir makale olarak bugün Nature Astronomy adlı dergide yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde Y. Momany (INAF Astronomical Observatory of Padua, Italy [INAF Padua]), S. Zaggia (INAF Padua), M. Montalto (Department of Physics and Astronomy, University of Padua, Italy [U. Padua]), D. Jones (Instituto de Astrofísica de Canarias and Department of Astrophysics, University of La Laguna, Tenerife, Spain), H.M.J. Boffin (European Southern Observatory, Garching, Germany, S. Cassisi (INAF Astronomical Observatory of Abruzzo and INFN Pisa, Italy), C. Moni Bidin (Instituto de Astronomia, Universidad Catolica del Norte, Antofagasta, Chile), M. Gullieuszik (INAF Padua), I. Saviane (European Southern Observatory, Santiago, Chile), L. Monaco (Departamento de Ciencias Fisicas, Universidad Andreas Bello, Santiago, Chile), E. Mason (INAF Astronomical Observatory of Trieste, Italy), L. Girardi (INAF Padua), V. D’Orazi (INAF Padua), G. Piotto (U. Padua), A.P. Milone (U. Padua), H. Lala (U. Padua), P.B. Stetson (Herzberg Astronomy and Astrophysics, National Research Council, Victoria, Canada), ve Y. Beletsky (Las Campanas Observatory, Carnegie Institution of Washington, La Serena, Chile) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 Üye Ülke: Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere ile ev sahibi Şili ve stratejik ortak Avustralya tarafından desteklenmektedir. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Adana, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1315)
E-posta: arifsolmaz@cag.edu.tr

Yazan Al Momany
INAF - Osservatorio Astronomico di Padova
Padua, Italy
Tel: +39 333 6297662
E-posta: yazan.almomany@inaf.it

Henri Boffin
European Southern Observatory
Garching bei München, Germany
E-posta: hboffin@eso.org

David Jones
Instituto de Astrofísia de Canarias (IAC)
Tenerife, Spain
Tel: +34 63 8982356
E-posta: djones@iac.es

Simone Zaggia
INAF - Osservatorio Astronomico di Padova
Padua, Italy
Tel: +39 (0)49 8293533
E-posta: simone.zaggia@inaf.it

Bárbara Ferreira
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: pio@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2009.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2009tr
Tür:Unspecified : Star : Grouping : Cluster
Facility:New Technology Telescope, Very Large Telescope, VLT Survey Telescope
Instruments:FLAMES, FORS2, OmegaCAM, VIMOS

Görüntüler

Artist’s impression of star plagued by giant magnetic spot
Artist’s impression of star plagued by giant magnetic spot
sadece İngilizce
Spots on the Sun vs spots on extreme horizontal branch stars (artist's impression)
Spots on the Sun vs spots on extreme horizontal branch stars (artist's impression)
sadece İngilizce

Videolar

ESOcast Light 223: Hot Stars are Plagued by Giant Magnetic Spots
ESOcast Light 223: Hot Stars are Plagued by Giant Magnetic Spots
sadece İngilizce
Animation of star plagued by giant magnetic spot
Animation of star plagued by giant magnetic spot
sadece İngilizce
Spots on the Sun vs spots on extreme horizontal branch stars (animation)
Spots on the Sun vs spots on extreme horizontal branch stars (animation)
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...