eso2109tr — Bilim Bülteni

İkizlerevi’nin parlaklığındaki azalışın gizemi çözüldü

16 Haziran 2021

Avcı takımyıldızı doğrultusunda bulunan parlak turuncu yıldız İkizlerevi 2019’un sonu ve 2020’nin başında görünür bir şekilde kararmaya başladığında gökbilim camiası şaşkına dönmüştü. Şimdi bir gökbilimciler ekibi parlaklığının açık bir şekilde değiştiği görülen, yıldız yüzeyinin Avrupa Güney Gözlemevi’nin Çok Büyük Teleskobu (ESO VLT) ile alınmış yeni görüntülerini yayımladı. Yeni araştırma yıldızın kısmen bir toz bulutu ile örtüldüğünü ortaya çıkardı ve böylece İkizlerevi’nin “Büyük Kararma” gizemi çözülmüş oldu.

Ekip yıldızı Büyük Kararma döneminde gözlemeye devam ederek daha önce görülmeyen görüntülerini Ocak 2020 ve Mart 2020’de almayı başardı. Nisan 2020 itibariyle yıldız normal parlaklığına dönmüştü.

İlk kez bir yıldızın görünüşündeki değişimi haftalar ölçeğinde gerçek zamanlı olarak görüyorduk,” diyor Fransa, Paris Gözlemevi ve Belçika KU Leuven’den Montargès. Yeni yayınlanan görüntüler İkizlerevi’nin yüzey parlaklığının zamanla değişimini gösteren tek kanıt.

Bugün Nature’da yayımlanan yeni çalışmalarıyla ekip gizemli azalmaya neden olan şeyin, İkizlerevi’nin yüzeyinde sıcaklığın düşmesiyle sonuçlanan, yıldızı örten bir toz örtüsü olduğunu ortaya çıkardı.

İkizlerevi’nin yüzeyi yıldızın içindeki dev gaz kabarcıkları hareket edip küçülüp büyüdükçe düzenli olarak değişmektedir. Ekibe göre Büyük Kararma öncesindeki bir zamanda büyük bir gaz kabarcığı yıldızın yüzeyinden ayrılıyor. Yüzeyin bir kısmının yeterince soğumasıyla birlikte, gaz halindeki madde yoğunlaşarak katı toz haline geçiyor.

Yıldız tozu denilen bu oluşuma doğrudan şahit olduk,” diyor Montargès, çalışma ile toz oluşumunun çok hızlı bir şekilde ve yıldız yüzeyine yakın bir yerde oluşabileceği gösteriliyor. “Şimdi şahit olduğumuz gibi soğuk, evrimleşmiş yıldızlardan atılan toz, yersel gezegenlerin ve yaşamın temel yapıtaşları olabilir,” diye ekliyor çalışmaya katılan KU Leuven’den Emily Cannon.

Tozlu bir patlamanın sonuçlarından ziyade, İkizlerevi’nin parlaklık düşüşünün yıldızın ani ölümüyle olağanüstü bir süpernova patlaması geçireceği spekülasyonları internette konuşulmaktaydı. Gökadamızda herhangi bir süpernova patlaması 17. yy.’dan beri görülmüyor ve gökbilimciler bu tür bir olaya şahit olan bir yıldızdan neler bekleneceğinden tam olarak emin değiller. Ancak, İkizlerevi’nin Büyük Kararması’na dair sürdürülen yeni araştırmalar yıldızın dramatik sonunun geldiğine dair erken işaretler taşımıyordu.

Bu şekilde bilinen bir yıldızın sönükleşmesine şahit olmak hem profesyonel hem de amatör gökbilimciler için heyecan vericiydi, Cannon durumu şöyle özetliyor: “Geceleyin gökyüzündeki yıldızları izlediğimizde, bu minik, parıldayan ışık noktalarının ölümsüz olduğu zannedilir. İkizlerevi’ndeki sönükleşme bu yanılgıya bir son vermiş oldu.

Ekip İkizlerevi’nin yüzeyini görüntülemek için ESO’nun VLT’si üzerindeki SPHERE aygıtını ve sönükleşme boyunca yıldızı görüntülemek için de VLTI üzerindeki GRAVITY aygıtını kullandı.  Şili’deki Atacama Çölü’nde yer alan ESO’nun Paranal Gözlemevi’ndeki teleskoplar, “bu sönükleşme olayına neden olan şeyi ortaya çıkarmak için hayati önemdeki araçlardı” diyor Cannon. “Yıldızı sadece bir nokta olarak değil, yüzeyindeki ayrıntıları da ortaya çıkartarak olay boyunca görüntülemeyi başardık,” diye ekliyor Montargès.

Montargès ve Cannon gökbilimin geleceğinin, özellikle ESO’nun Aşırı Büyük Teleskobu’nun (ELT), kırmızı dev yıldız İkizlerevi çalışmalarına katkılarını merak ediyor. “Eşi görülmemiş uzaysal çözümleme yeteneği sayesinde ELT İkizlerevi’ni doğrudan görüntüleyerek dikkat çekici ayrıntıları ortaya çıkaraktır,” diyor Cannon. “Doğrudan görüntüleme ile yüzeylerini inceleyebildiğimiz kırmızı süper devlere dair örneklerin sayısını belirgin ölçüde arttırarak,  bu büyük kütleli yıldızların rüzgarlarının arkasındaki gizemleri çözmemize yardımcı olacak.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma “A dusty veil shading Betelgeuse during its Great Dimming” (https://doi.org/10.1038/s41586-021-03546-8) başlıklı bir makale ile Nature dergisinde yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde M. Montargès (LESIA, Observatoire de Paris, Université PSL, CNRS, Sorbonne Université, Université de Paris France [LESIA] and Institute of Astronomy, KU Leuven, Belgium [KU Leuven]), E. Cannon (KU Leuven), E. Lagadec (Université Côte d’Azur, Observatoire de la Côte d’Azur, CNRS, Laboratoire Lagrange, Nice, France [OCA]), A. de Koter (Anton Pannekoek Institute for Astronomy, University of Amsterdam, The Netherlands and KU Leuven), P. Kervella (LESIA), J. Sanchez-Bermudez (Max Planck Institute for Astronomy, Heidelberg, Germany [MPIA] and Instituto de Astronomía, Universidad Nacional Autónoma de México, Mexico City, Mexico), C. Paladini (European Southern Observatory, Santiago, Chile [ESO-Chile]), F. Cantalloube (MPIA), L. Decin (KU Leuven and School of Chemistry, University of Leeds, UK), P. Scicluna (ESO-Chile), K. Kravchenko (Max Planck Institute for Extraterrestrial Physics, Germany), A. K. Dupree (Center for Astrophysics | Harvard & Smithsonian, Cambridge, MA, USA), S. Ridgway (NSF’s NOIRLab, Tucson, AZ, USA), M. Wittkowski (European Southern Observatory, Garching bei Munchen, Germany [ESO-Garching]), N. Anugu (Steward Observatory, University of Arizona, Tucson, AZ, USA and School of Physics and Astronomy, University of Exeter, UK [Exeter]), R. Norris (Physics Department, New Mexico Institute of Mining and Technology, Socorro, USA), G. Rau (NASA Goddard Space Flight Center, Exoplanets & Stellar Astrophysics Laboratory, Greenbelt, MD, USA [NASA Goddard] and Department of Physics, Catholic University of America, Washington, DC USA), G. Perrin (LESIA), A. Chiavassa (OCA), S. Kraus (Exeter), J. D. Monnier (Department of Astronomy, University of Michigan, Ann Arbor, MI, USA [Michigan]), F. Millour (OCA), J.-B. Le Bouquin (Univ. Grenoble Alpes, CNRS, IPAG, Grenoble, France and Michigan), X. Haubois (ESO-Chile), B. Lopez (OCA), P. Stee (OCA) ve W. Danchi (NASA Goddard) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 Üye Ülke: Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere ile ev sahibi Şili ve stratejik ortak Avustralya tarafından desteklenmektedir. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1315)
E-posta: arifscag@gmail.com

Miguel Montargès
LESIA, Observatoire de Paris, PSL University
Paris, France
Tel: +33 (0)1 45 07 76 95
E-posta: miguel.montarges@observatoiredeparis.psl.eu

Emily Cannon
Institute of Astronomy, KU Leuven
Leuven, Belgium
E-posta: emily.cannon@kuleuven.be

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: press@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2109.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2109tr
Adı:Betelgeuse
Tür:Milky Way : Star : Evolutionary Stage : Red Supergiant
Facility:Very Large Telescope, Very Large Telescope Interferometer
Instruments:GRAVITY, SPHERE
Science data:2021Natur.594..365M

Görüntüler

Betelgeuse’s surface before and during its 2019–2020 Great Dimming
Betelgeuse’s surface before and during its 2019–2020 Great Dimming
sadece İngilizce
Betelgeuse’s surface before and during its 2019–2020 Great Dimming (with annotations)
Betelgeuse’s surface before and during its 2019–2020 Great Dimming (with annotations)
sadece İngilizce
Image of Betelgeuse’s surface taken in March 2020
Image of Betelgeuse’s surface taken in March 2020
sadece İngilizce
Image of Betelgeuse’s surface taken in January 2020
Image of Betelgeuse’s surface taken in January 2020
sadece İngilizce
Image of Betelgeuse’s surface taken in December 2019
Image of Betelgeuse’s surface taken in December 2019
sadece İngilizce
Image of Betelgeuse’s surface taken in January 2019
Image of Betelgeuse’s surface taken in January 2019
sadece İngilizce
Wide-field view of the region of the sky where Betelgeuse is located
Wide-field view of the region of the sky where Betelgeuse is located
sadece İngilizce
The star Betelgeuse in the constellation of Orion
The star Betelgeuse in the constellation of Orion
sadece İngilizce

Videolar

Who Turned off the Lights on Betelgeuse? (ESOcast 238 Light)
Who Turned off the Lights on Betelgeuse? (ESOcast 238 Light)
sadece İngilizce
How Betelgeuse changed in brightness in 2019–2020
How Betelgeuse changed in brightness in 2019–2020
sadece İngilizce
Artist’s animation of Betelgeuse and its dusty veil
Artist’s animation of Betelgeuse and its dusty veil
sadece İngilizce
Zooming in on Betelgeuse
Zooming in on Betelgeuse
sadece İngilizce