eso2115tr — Bilim Bülteni

Gökbilimciler en uzak florini tespit etti

04 Kasım 2021

Yeni bir keşif florinin — kemiklerimizde ve dişlerimizde florür şeklinde bulunan bir element —Evren’de nasıl oluştuğuna ışık tutuyor. Avrupa Güney Gözlemevi’nin (ESO) ortağı olduğu Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi’ni (ALMA) kullanan bir gökbilimciler ekibi bu elementi o kadar uzak bir gökada içinde keşfetti ki, ışığının bize ulaşması 12 milyar yıldan uzun sürüyor.

Her gün kullandığımız diş macununda florür şeklinde yer aldığından florini hepimiz biliyoruz,” diyor bugün Nature Astronomy’de yayımlanan çalışmayı yürüten BK Hertfordshire Üniversitesi’inden Maximilien Franco. Etrafımızdaki çoğu element gibi florin de yıldızların içinde üretilir, ancak şimdiye kadar bunun nasıl gerçekleştiğini tam olarak bilmiyorduk. “Hatta hangi tür yıldızların Evren’deki florinin çoğunu ortaya çıkardığını da bilmiyorduk!

Franco ve arkadaşları florini (hidrojen florid şeklinde) uzak gökada NGP–190387’nin büyük gaz bulutları içinde tespit etti, gördükleri ışık Evren şimdiki yaşının %10’undayken, yani sadece 1.4 milyar yaşındayken yola çıkmıştı. Yıldızlar yaşamlarının sonuna geldiklerinde merkezlerindeki elementleri dışarıya attıklarından, bu tespite göre florini üreten yıldızlar hızlı bir şekilde yaşayıp ölmüş olmalılar.

Ekip Evren’in tarihinde bir an gibi sayılacak, sadece birkaç milyon yıl ömürlü büyük kütleli Wolf-Rayet yıldızlarının, florinin en olası üretim yerleri olduğuna inanıyor. Ekibin bulduğu hidrojen florid miktarının açıklanması gerekiyordu. Wolf-Rayet yıldızları daha önce de kozmik florinin olası kaynağı olarak önerilmişti, ancak gökbilimciler şimdiye kadar onların bu elementi üretmede Evren’in erken dönemlerindeki payını bilmiyordu.

Bilinen en büyük kütleye sahip yıldızlar arasında bulunan ve yaşamlarının sonunda şiddetli patlamalar geçiren Wolf-Rayet yıldızlarının diş sağlığımız için bir şekilde bize yardımcı olabileceklerini gösterdik!” şakasını yapıyor Franco.

Bu yıldızların yanı sıra, geçmişte florinin üretimi ve dağıtımı konusunda diğer senaryolar da öne sürüldü. Örneğin asimptotik dev yıldızlar denilen Güneş’in birkaç katı kütlesindeki evrimleşmiş dev yıldızların titreşimleri. Ancak ekibe göre bazılarının gerçekleşmesi milyarlarca yıl aldığından bu senaryolar NGP–190387’deki florin miktarını tam olarak açıklamayabilir.

Bu gökada için, florin seviyesinin 13.5 milyar yaşındaki Samanyolu’nun yıldızlarında bulunan miktara ulaşması sadece on ya da yüzlerce milyon yıl sürmüştür. Bu tamamen beklenmedik bir sonuçtu,” diyor Hertfordshire Üniversitesi’nden Chiaki Kobayashi. “Yirmi yıldır devam eden araştırmalar sonucu ulaştığımız ölçümler florinin kökeni için tümüyle yeni bir kısıtlama getiriyor.

NGP–190387’deki keşif Samanyolu ve komşularının ötesindeki ilk florin tespitlerinden birine işaret etmektedir. Gökbilimciler bu elementi daha önce, bazı gökadaların merkezindeki süper kütleli kara delikler tarafından güçlendirilen parlak nesneler olan uzak kuasarlarda bulmuştu. Ancak Evren’in bu kadar erken tarihindeki bir yıldız oluşum gökadasında böyle bir keşif ilk kez yapılmıştır.

Ekibin florin tespiti yer ve uzay konuşlu gözlemevlerinin kullanımı sayesinde şans eseri gerçekleşmiştir. NGP–19038, ilk olarak Avrupa Uzay Ajansı’nın Herschel Uzay Gözlemevi ile keşfedilmiş, sonrasında uzaklığına göre aşırı parlak olması nedeniyle Şili’deki ALMA ile gözlenmiştir. ALMA verileri ile bu sıra dışı parlaklığın kısmen Dünya’dan bakıldığında görüş doğrultusuna oldukça yakın konumdaki başka bir gökada nedeniyle olduğu bulunmuştur. Bu büyük kütleli gökada Franco ve arkadaşlarının gözlediği ışığı güçlendirmiş ve NGP–190387 içindeki florinin milyarlarca yıl önce yaydığı sönük ışığı tespit edebilmelerini sağlamıştır.

NGP–190387’nin ESO’nun Şili’de inşası devam eden ve gözlemlerine bu on yılın sonunda başlaması planlanan, yeni amiral gemisi projesi Aşırı Büyük Teleskop (ELT) ile gelecekte yapılacak çalışmaları bu gökada hakkında daha fazla gizemi ortaya çıkarabilir. “ELT ile NGP–190387’yi yıldızlardan gelen ışık ile doğrudan gözleyebileceğiz ve bu gökadanın yıldız içeriği hakkında önemli bilgiler edineceğiz.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma "The ramp-up of interstellar medium enrichment at z > 4" başlıklı bir makale olarak Nature Astronomy adlı dergide yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde M. Franco (Centre for Astrophysics Research, University of Hertfordshire, UK [CAR]), K. E. K. Coppin (CAR), J. E. Geach (CAR), C. Kobayashi (CAR), S. C. Chapman (Department of Physics and Atmospheric Science, Dalhousie University, Canada and National Research Council, Herzberg Astronomy and Astrophysics, Canada), C. Yang (European Southern Observatory, Chile), E. González-Alfonso (Universidad de Alcalá, Departamento de Física y Matematicas, Spain), J. S. Spilker (Department of Astronomy, University of Texas at Austin, USA), A. Cooray (Department of Physics and Astronomy, University of California, Irvine, USA) ve M. J. Michałowski (Astronomical Observatory Institute, Faculty of Physics, Poland) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 Üye Ülke: Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere ile ev sahibi Şili ve stratejik ortak Avustralya tarafından desteklenmektedir. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

Atacama Büyük Milimetre/Milimetre-altı Dizgesi (ALMA) uluslar-arası bir gökbilim tesisidir ve Şili Cumhuriyeti ile iş birliğinde bir ESO, ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ve Japonya Doğa Bilimleri Ulusal Enstitüleri (NINS) ortaklığıdır. ALMA Avrupa'da Üye Ülkeler adına ESO tarafından, NSF ile Kanada Ulusal Araştırma Vakfı (NRC) tarafından, Tayvan Ulusal Bilim Konseyi (NSC) ve Tayvan Sinica Akademisi (AS) tarafından, NINS ve Kore Gökbilim ve Uzay Bilimleri Enstitüsü (KASI) iş birliği ile finanse edilmektedir. ALMA'nın yapımı ve işletilmesi Avrupa kısmında Üye Ülkeler adına ESO tarafından, Kuzey Amerika kısmında Üniversiteler Birliği Kuruluşu (AUI) tarafından yönetilen Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi (NRAO) tarafından, Doğu Asya kısmında Japonya Ulusal Gökbilim Gözlemevi (NAOJ) tarafından yürütülmektedir. Birleşik ALMA Gözlemevi (JAO), birleştirilmiş liderliği ve ALMA'nın oluşturulması, idaresi ve işletilmesinin yönetimini sağlamaktadır.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1315)
E-posta: arifscag@gmail.com

Maximilien Franco
Centre for Astrophysics Research, University of Hertfordshire
Hatfield, Hertfordshire, United Kingdom
Tel: +33-649956665
E-posta: m.franco@herts.ac.uk

Chiaki Kobayashi
Centre for Astrophysics Research, University of Hertfordshire
Hatfield, Hertfordshire, United Kingdom
Tel: +44-7757116615
E-posta: c.kobayashi@herts.ac.uk

Chentao Yang
European Southern Observatory
Santiago, Chile
Tel: +56 2 2463 3053
E-posta: cyang@eso.org

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: press@eso.org

Press Office
University of Hertfordshire
Hatfield, UK
Tel: +441707 285770
E-posta: news@herts.ac.uk

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2115.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2115tr
Adı:NGP–190387
Tür:Early Universe : Galaxy
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array

Görüntüler

Artist’s impression of the galaxy NGP–190387
Artist’s impression of the galaxy NGP–190387
sadece İngilizce
Artist’s impression of a Wolf–Rayet star
Artist’s impression of a Wolf–Rayet star
sadece İngilizce
Wide-field view of the sky around the galaxy NGP–190387
Wide-field view of the sky around the galaxy NGP–190387
sadece İngilizce

Videolar

Finding the stars that help with our dental health (ESOcast 244 Light)
Finding the stars that help with our dental health (ESOcast 244 Light)
sadece İngilizce
Zooming in on a Wolf–Rayet star in the remote NGP–190387 galaxy
Zooming in on a Wolf–Rayet star in the remote NGP–190387 galaxy
sadece İngilizce
Artist's animation of the galaxy NGP–190387
Artist's animation of the galaxy NGP–190387
sadece İngilizce