VLTI

Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri

ESO’nun Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri 8.2 metre büyüklüğünde 4 adet Çok Büyük Teleskop Birim Teleskobu (BT) ya da 4 adet 1.8 metre büyüklüğündeki Yardımcı Teleskop (YT) ile alınan ışığı birleştirmek için girişimölçme yöntemini kullanmaktadır. Bu yöntem çok daha büyük sanal bir teleskop yaratarak bu ayrı birimlerin aralarındaki mesafe kadar aynaya sahipmişçesine (“taban” olarak geçer) gözlem yapmasını ve evren hakkında YT’lerin ya da BT’lerin kendi başına yakalayabileceklerinden çok daha ince ayrıntıları görebilmesini sağlamaktadır.

VLTI’yi daha da ayrıcalıklı yapan durum BT’lerdeki ya da YT’lerdeki ışığı birleştirerek çalışabilmesindedir. BT’ler görece daha büyük çapta olmalarıyla daha yüksek miktarda ışık toplama yeteneğine sahiptirler ve 6 farklı uzunluk ve yönlendirmede taban oluşturabilirler. Bu yönelimler maksimum olarak 130 metre çapında bir teleskobun sağlayabileceği çözünürlükte görüntüler elde edilmesini sağlar. YT’ler ise Çok Büyük Teleskop (VLT) platformu boyunca 30 farklı konuma yerleştirilebilirler ve bu sayede evrende gözlenen nesnelerle ilgili çok daha fazla bilgi edinilebilir. Bu sayede çok daha fazla taban elde edinilebilir ve VLTI’nın olası maksimum çözünürlüğü 200 metre çaplı bir teleskobunkine eşdeğer olmaktadır.

Şu anda VLTI YT’lerin konumuna da bağlı olarak 140 metreye kadar tabanlarda çalıştırılmaktadır. Bu çok büyük çap sayesinde gökbilimciler tek bir BT ile alınabilecek görüntüden 17 kat daha keskin detayları görebilir. Göz önüne getirebilmek için yapılabilecek bir benzetme Ay’da yan şekilde parkedilmiş bir arabanın ön ve arka farlarını Dünya’dan bakarak ayırabilmektir.

Teleskopların tek başına topladıkları ışık demetlerinin VLTI’de bir araya getirilmesi yeraltı tünellerindeki karmaşık ayna sistemleri sayesinde gerçekleştirilmektedir. Bu sistemler toplanan ışığı oldukça etkileyici bir takım VLTI ölçüm cihazlarına yönlendirir ve sonunda bu ışık birleştirilip bilimsel analizlere hazır hale gelirler. Başarılı bir birleşimin olabilmesi için her bir teleskoptan gelen ışığın geçiş yollarındaki mesafe farkları milimetrenin binde biri kadar aralıktan daha da küçük olacak şekilde ayarlanmalıdır. 

 

VLTI ile Bilimsel Araştırmalar

Çok hassas keskinliği sayesinde VLTI çok çeşitli nesneleri görülmemiş detaylarda gözlemleyebildiğinden gökbilimin birçok alanına yeni ışık tutmaktadır. Başlıca örnekler Güneş Sistemi dışındaki gezegenlerin (ötegezegen) aranması, hem genç hem de yaşlı yıldızların gözlenmesi, Samanyolu’nun merkezindeki süper kütleli kara deliğin hemen yakın çevresinin çalışılması ve gökadamızdan çok daha uzaklardaki nesnelerin, söz gelimi evrendeki en enerjik ve gizemli fenomenlerden biri olan galaktik çekirdeğin incelenmesi olarak verilebilir.

Cihazlar

Aşağıda adı geçen cihazlar an itibariyle VLTI’de aktif olarak yakın ve orta kırmızı ötesi dalga boylarında çalışmaktadır:

Aşağıda belirtilmiş cihazlar ise VLTI’nin ilk yıllarında kullanılmış olup artık çalışır halde değildirler.

Çeviri

Güray Hatipoğlu
Yer Sistem Bilimleri, ODTÜ
Ankara, Türkiye
gurayhatipoglu@gmail.com

Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri

Adı: Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri
Yerleşke: Cerro Paranal
Yükseklik: 2635 m
Türü: Kırmızı ötesi girişimölçer
İlk ışık tarihi: 29 Ekim 2001 (İki BT'nin birleştirilmesi ile)
Girişimölçer: BT'ler: maksimum 130 m taban. YT'ler: maksimum 200 m taban.
VLTI ile alınan görüntüler: Bağlantı
VLTI Görüntüleri: Bağlantı
VLTI Videoları: Bağlantı
VLTI Basın Bültenleri: Bağlantı