Kids

eso1216pl — Komunikat naukowy

ALMA odsłania mechanizm działania pobliskiego układu planetarnego

12 kwietnia 2012

Nowe obserwatorium, ciągle będące w budowie, umożliwiło astronomom dokonanie przełomu w zrozumieniu pobliskiego systemu planetarnego i dostarczyło cennych wskazówek dotyczących formowania i ewolucji tego typu układów. Astronomowie korzystający z Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) odkryli, że planety okrążające gwiazdę Fomalhaut są mniejsze niż dotychczas sądzono. Są to pierwsze opublikowane wyniki naukowe z ALMA w pierwszym, testowym okresie obserwacji, otwartym dla astronomów z całego świata.

Odkrycie było możliwe dzięki wyjątkowo ostrym obrazom z ALMA, przedstawiającym dysk (lub pierścień) pyłu wokół gwiazdy Fomalhaut, położonej 25 lat świetlnych od Ziemi. Pomogły one wyjaśnić kontrowersję związane z wcześniejszymi badaniami tego układu. Obrazy z ALMA pokazują, że oba brzegi (wewnętrzny i zewnętrzny) cienkiego, pyłowego dysku, są bardzo ostre. Fakt ten, w połączeniu z symulacjami komputerowymi, doprowadził naukowców do wniosku, że cząstki pyłu w dysku są w nim utrzymywane przez grawitacyjne efekty od dwóch planet – jednej znajdującej się bliżej gwiazdy niż dysk, oraz drugiej, bardziej odległej [1].

Obliczenia wskazują także na przypuszczalne rozmiary planet – większe niż Mars, ale nie przekraczające kilku rozmiarów Ziemi. To dużo mniej niż wcześniejsze przypuszczenia astronomów. W 2008 roku zdjęcie z Kosmicznego Teleskopu Hubble'a, należącego do  NASA/ESA, wskazywało na istnienie wewnętrznej planety większej niż Saturn, który jest drugą pod względem wielkości planetą w Układzie Słonecznym. Jednak w późniejszych obserwacjach teleskopami podczerwonymi nie udało się wykryć planety.

Ta porażka spowodowała, że część astronomów poddawała w wątpliwość istnienie planety na zdjęciu z Teleskopu Hubble’a. Fotografia w zakresie widzialnym z tego teleskopu mogła wykryć małe ziarna pyłu odsunięte od gwiazdy poprzez jej promieniowanie, co mogło zatrzeć obraz dysku pyłowego. Natomiast obserwacje ALMA na dłuższych falach niż światło widzialne, śledzą większe ziarna pyłu – o średnicach po około 1 milimetra – które nie są przesuwane przez promieniowanie gwiazdy. Wyniki wyraźnie pokazują ostre brzegi dysku i strukturę podobną do pierścienia, co wskazuje na grawitacyjne efekty od dwóch planet.

“Połączenie dotyczących pierścieniowego kształtu obserwacji ALMA wraz z modelami komputerowymi, pozwala ustalić bardzo ciasne limity dla mas i orbit dowolnej planety w pobliżu pierścienia” powiedział Aaron Boley (stypendysta Sagan Fellow na University of Florida, USA). “Masy planet muszą być małe, inaczej planety zniszczyłyby pierścień” dodał. Naukowcy uważają, że niewielkie rozmiary planet tłumaczą dlaczego wcześniejsze obserwacje podczerwone nie wykryły tych obiektów.

Badania za pomocą ALMA pokazują, że długość pierścienia jest 16 razy większa niż odległość Ziemi od Słońca, natomiast grubość to zaledwie jedna siódma jego szerokości. “Pierścień jest węższy i cieńszy niż do tej pory sądzono” powiedział Matthew Payne, także z University of Florida.

Pierścień znajduje się około 140 razy dalej od swojej gwiazd niż dystans Ziemia-Słońce. W naszym Układzie Słonecznym Pluton znajduje się około 40  razy dalej od Słońca niż Ziemia. “Z powodu niewielkiego rozmiaru planet w pobliżu pierścienia i ich wielkiej odległości od gwiazdy, sądzimy, że należą do najchłodniejszych planet okrążających normalną gwiazdę” dodał Aaron Boley.

Naukowcy obserwowali system Fomalhaut we wrześniu i październiku 2011 roku, kiedy to funkcjonowała jedynie około jedna czwarta z planowanej liczby 66 anten ALMA. Gdy w przyszłym roku budowa zostanie zakończona, pełen system będzie miał znacznie większe możliwości. Ale nawet we wczesnej fazie naukowej ALMA jest wystarczająco potężnym instrumentem do poznawania struktur, które dotychczas były poza zasięgiem obserwatorów na falach milimetrowych.

“ALMA może i jest w trakcie budowy, ale jest już najpotężniejszym teleskopem swojego typu. To dopiero początek badań formowania dysków i planet wokół innych gwiazd” stwierdza Bill Dent (ALMA, Chile), astronom ESO oraz członek zespołu badawczego.

Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) jest międzynarodowym urządzeniem astronomicznym, które powstaje w partnerstwie pomiędzy Europą, Ameryką Północną i Azją Wschodnia, we współpracy z Chile. ALMA jest finansowana w Europie przez Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO), w Ameryce Północnej przez U.S. National Science Foundation (NSF), we współpracy z National Research Council of Canada (NRC) oraz National Science Council of Taiwan (NSC), a w Azji Wschodniej przez National Institutes of Natural Sciences (NINS), we współpracy z Academia Sinica na Tajwanie. Konstrukcja i operowanie ALMA w imieniu Europy jest kierowane przez ESO, w imieniu Ameryki Północnej przez National Radio Astronomy Observatory (NRAO), zarządzane przez Associated Universities, Inc. (AUI), a w imieniu Azji Wschodniej przez National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). Joint ALMA Observatory (JAO) umożliwia wspólne kierowanie i zarządzanie konstrukcją, testowaniem i operowaniem ALMA.

Uwagi

[1] Efekt utrzymywania ostrych brzegów dysku pyłowego przez planety lub księżyce został po raz pierwszy zaobserwowany gdy sonda Voyager przeleciała koło Saturna i wykonała dokładne zdjęcia systemu pierścieni tej planety. Jeden z pierścieni Urana jest utrzymywany przez księżyce Cordelia i Ophelia w dokładnie taki sam sposób, jaki obserwatorzy ALMA proponują dla dysku wokół gwiazdy Fomalhaut.

Księżyce lub planety wpływające na rodzaju pierścienie pyłowe, czynią to dzięki efektom grawitacyjnym. Planeta wewnątrz pierścienia okrąża gwiazdę szybciej niż cząstki pyłu w pierścieniu. Jej grawitacja dodaje energii cząstkom, oddalając je od gwiazdy. Z kolei planeta na zewnątrz pierścienia porusza się wolniej od cząstek pyłu i jej grawitacja zabiera od nich energię, powodują, że przesuwają się bliżej gwiazdy.

Więcej informacji

Wyniki badań zostały opublikowane w artykule “Constraining the Planetary System of Fomalhaut Using High-Resolution ALMA Observations”, A. Boley et al., który ukaże się w Astrophysical Journal Letters.

Skład zespołu badawczego: A. C. Boley (University of Florida, Gainesville, USA), M. J. Payne (University of Florida), S. Corder (North American ALMA Science Center, Charlottesville, USA), W. Dent (ALMA, Santiago, Chile), E. B. Ford (University of Florida) oraz M. Shabram (University of Florida).

W roku 2012 mija 50. rocznica utworzenia Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO). ESO jest wiodącą międzyrządową organizacją astronomiczną w Europie i najbardziej produktywnym obserwatorium astronomicznym na świecie. Jest wspierane przez 15 krajów: Austria, Belgia, Brazylia, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania oraz Włochy. ESO prowadzi ambitne programy dotyczące projektowania, konstrukcji i użytkowania silnych naziemnych instrumentów obserwacyjnych, pozwalając astronomom na dokonywanie znaczących odkryć naukowych. ESO odgrywa wiodącą rolę w promowaniu i organizowaniu współpracy w badaniach astronomicznych. ESO zarządza trzema unikalnymi, światowej klasy obserwatoriami w Chile: La Silla, Paranal i Chajnantor. W Paranal ESO posiada Bardzo Duży Teleskop (Very Large Telescope), najbardziej zaawansowane na świecie astronomiczne obserwatorium w świetle widzialnym oraz dwa teleskopy do przeglądów. VISTA pracuje w podczerwieni i jest największym na świecie instrumentem do przeglądów nieba, natomiast VLT Survey Telescope to największy teleskop dedykowany przeglądom nieba wyłącznie w zakresie widzialnym. ESO jest europejskim partnerem dla rewolucyjnego teleskopu ALMA, największego istniejącego projektu astronomicznego. ESO planuje obecnie 40-metrowej klasy Ekstremalnie Wielki Teleskop Europejski (European Extremely Large optical/near-infrared Telescope - E-ELT), który stanie się “największym okiem świata na niebo”.

Linki

Kontakt

Krzysztof Czart
Centrum Astronomii UMK
Toruń, Poland
Tel.: +48 513 733 282
E-mail: eson-poland@eso.org

Aaron. C. Boley
University of Florida
Gainesville, USA
Tel.: +1 352 294 1844
E-mail: aaron.boley@astro.ufl.edu

William Dent
Joint ALMA Observatory
Santiago, Chile
Tel.: +56 2 467 6249
Tel. kom.: +56 9 827 9537
E-mail: wdent@alma.cl

Richard Hook
ESO Public Information Officer
Garching, Germany
Tel.: +49 89 3200 6655
E-mail: rhook@eso.org

Dave Finley
Public Information Officer, National Radio Astronomy Observatory
Socorro, USA
Tel.: +1 575 835 7302
E-mail: dfinley@nrao.edu

Masaaki Hiramatsu
Education & Public Outreach Officer, National Astronomical Observatory of Japan
Japan
Tel.: +81 422 34 3900 ext.3150
E-mail: hiramatsu.masaaki@nao.ac.jp

William Garnier
Education and Public Outreach Officer, Joint ALMA Observatory
Santiago, Chile
Tel.: +56 2 467 6119
E-mail: wgarnier@alma.cl

Jest to tłumaczenie Komunikatu prasowego ESO eso1216
Bookmark and Share

O komunikacie

Komunikat nr:eso1216pl
Nazwa:Fomalhaut
Typ:• Milky Way : Star : Circumstellar Material
• Milky Way : Star : Circumstellar Material : Disk : Protoplanetary
• X - Stars
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array
Science data:2012ApJ...750L..21B

Zdjęcia

ALMA obserwuje pierścień wokół jasnej gwiazdy Fomalhaut
ALMA obserwuje pierścień wokół jasnej gwiazdy Fomalhaut
Jasna gwiazda Fomalhaut w gwiazdozbiorze Ryby Południowej
Jasna gwiazda Fomalhaut w gwiazdozbiorze Ryby Południowej
Widok nieba wokół jasnej gwiazdy Fomalhaut
Widok nieba wokół jasnej gwiazdy Fomalhaut
Planety przemieszczają materiał w wąskim pierścieniu wokół Fomalhaut
Planety przemieszczają materiał w wąskim pierścieniu wokół Fomalhaut

Filmy

Zooming in on Fomalhaut and its dusty disc
Zooming in on Fomalhaut and its dusty disc
Po angielsku

Zobacz też