Foto van de Week

17 december 2012

Paranal en de aardschaduw

ESO Photo Ambassador, Babak Tafreshi heeft opnieuw een opvallend panorama van ESO's Paranal-observatorium vastgelegd.

Op de voorgrond zie je het indrukwekkende berglandschap van de Atacama-woestijn. Aan de linkerkant, op de hoogste top, is ESO's Very Large Telescope (VLT) zichtbaar, en daarvoor, op een iets lagere top de VISTA-telescoop (Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy).

Op de achtergrond kleurt de zonsopgang de hemel van Paranal in een prachtig pastelpalet terwijl tot voorbij de horizon een zee van wolken zich uitstrekt boven de Stille Oceaan, die op slechts 12 kilometer van Paranal ligt.

Boven de horizon, waar de zee van wolken de hemel ontmoet, is een donkere band te zien. Deze band is de schaduw die de aarde werpt op zijn eigen atmosfeer. Dit fenomeen is soms zichtbaar rond zonsondergang en zonsopgang, bij heldere hemel en vrij zicht op de horizon. Voorwaarden waaraan op het Paranal-observatorium vrijwel altijd wordt voldaan. Boven de schaduw van de aarde zie je een roze gloed die bekend staat als de Gordel van Venus. Die wordt veroorzaakt door licht van de -in dit geval- opkomende of ondergaande zon dat wordt gebroken door de aardse dampkring.

Link

Vertaling: Peter Middelkoop


10 december 2012

Een hemel vol kleurige vegen

Dit lijkt op het eerste gezicht een modern, abstract kunstwerk, maar is eigenlijk het resultaat van een tijdopname van de nachtelijke hemel boven de Chajnantor-hoogvlakte in de Chileense Andes. De aarde draait zich richting een nieuwe dag, waardoor de sterren van de Melkweg zich in veelkleurige vegen uitstrekken boven de woestijn, met daarin op de voorgrond een dromerig beeld van een high-tech telescoop.

Deze betoverende foto is genomen op de Chajnantor-hoogvlakte, 5000 meter boven de zeespiegel. Dit is de thuisbasis van de Atacama Pathfinder Experiment (APEX)-telescoop. APEX is een 12-meter-diameter-telescoop die observeert op golflengten in het millimeter- en submillimeterbereik. Astronomen bestuderen met behulp van APEX verscheidene objecten, variërend van koude wolken van gas en kosmisch stof waarin nieuwe sterren ontstaan, tot enkele van de vroegste en verste gelegen sterrenstelsels in het heelal.

APEX is een voorloper van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), een revolutionaire telescoop die ESO samen met haar internationale partners op het Chajnantor-plateau bouwt en exploiteert. Als ALMA in 2013 is voltooid, bestaat het uit een reeks van 54 antennes van 12-meter doorsnee en nog eens 12 antennes met een diameter van 7 meter. De twee telescopen vullen elkaar aan: dankzij zijn groter gezichtsveld bekijkt APEX objecten in een groot hemelgebied, waarna ALMA die met zijn veel hogere hoekresolutie vervolgens in detail kan bestuderen. APEX en ALMA zijn beide belangrijke instrumenten, die astronomen helpen om meer te weten te komen over de werking van ons heelal, zoals het ontstaan van de sterren die op deze foto boven ons hoofd cirkelen.

ESO foto ambassadeur Babak Tafreshi is de maker van deze foto. Hij is ook oprichter van "The World At Night". Een verzameling van prachtige foto's en time-lapse video's van de mooiste en meest historische plaatsen ter wereld tegen een nachtelijke achtergrond van sterren, planeten en hemelse gebeurtenissen.

APEX is een samenwerking tussen het Max Planck-Instituut voor Radiosterrenkunde (MPIfR), het Onsala Ruimteobservatorium (OSO) en ESO. De telescoop wordt beheerd door ESO. ALMA is een internationale astronomische faciliteit, en een partnerschap van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met de Republiek Chili. ESO is de Europese partner in ALMA.

Links

Vertaling: Peter Middelkoop


3 december 2012

Van Antu tot Yepun - de bouw van de VLT

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, de ESO-kantoren in Santiago de Chile en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

De Very Large Telescope (VLT), ESO's vlaggenschip op Cerro Paranal in Chili, is opgebouwd uit vier reusachtige Unit Telescopes (UT's), elk uitgerust met een spiegel van 8,2 meter in diameter en vier beweegbare 1,8-meter hulptelescopen. Ons tweetal foto's van deze maand toont een deel van de telescoop in aanbouw, en een van vandaag de dag.

Vroege werkzaamheden aan de behuizing van de eerste Unit Telescope (UT1) zijn te zien op de historische afbeelding, die eind oktober 1995 is genomen. De betonnen funderingen waren gereed en het onderste, stationaire deel van de metalen behuizing van de structuur is hieraan bevestigd. De eerste delen van het draaiende gedeelte van de telescoopbehuizing zijn ook geplaatst - het begin van de brede spleet, waardoor de telescoop kan observeren en de zware, horizontale structuur die de schuifdeuren dragen kunnen worden gezien in de richting van de camera. Deze Unit Telescope zag zijn first light op 25 mei 1998 (zie eso9820).

Bij de opening van de Paranal in 1999 (zie eso9921), werd elke UT een naam gegeven in de taal van de inheemse Mapuche-stam. De namen - Antu, Kueyen, Melipal en Yepun voor UT’s één tot vier in die volgorde - vertegenwoordigen vier prominente en prachtige kenmerken van de hemel: de zon, de maan, de constellatie van het Zuiderkruis en Venus [1].

De hedendaagse foto is van UT4, Yepun, die zijn eerste licht zag in september 2000 (zie eso0028). Deze laat net zo goed als zijn broer UT1 zien hoe de voltooide constructie van de VLT is geworden, omdat alle vier de UT’s een identiek ontwerp hebben. Ze verschillen alleen in de instrumenten, waardoor de astronomen een breder scala aan hulpmiddelen hebben om het heelal te bestuderen. De gele, frame-achtige structuur in de voorkant van Yepun is het M1-hefplateau, dat kan worden verplaatst tussen de UT’s en wordt gebruikt wanneer de gigantische 8,2-meter hoofdspiegels periodiek worden verwijderd om ze van een nieuwe coating te voorzien.

In de jaren nadat de historische foto is genomen, heeft de eerste van de UT’s een naam - Antu - en een gezin gekregen, doordat de andere telescopen zijn toegevoegd op de bergtop. Vandaag de dag is de VLT 's werelds meest geavanceerde optische telescoop en Antu, Yepun en de andere telescopen op Paranal hebben een belangrijke rol gespeeld om van ESO het meest productieve grondobservatorium ter wereld te maken.

Opmerkingen

[1] Yepun was op het moment van de Paranal-inauguratie (zie eso9921) vertaald als "Sirius", maar uit nader onderzoek bleek dat de juiste vertaling "Venus" is.

Links

Vertaling:
Teun van Vijfeijken


26 november 2012

Twee planetenjagers betrapt op La Silla

Eeuwenlang hebben filosofen en wetenschappers nagedacht over of er mogelijk bewoonbare planeten buiten ons zonnestelsel kunnen bestaan. Vandaag de dag is dit geen speculatieve gedachte meer. De afgelopen decennia zijn er door astronomen over de hele wereld, vele honderden exoplaneten ontdekt. In deze zoektocht naar nieuwe werelden worden verschillende technieken gebruikt en op deze bijzondere foto staan telescopen die twee van deze technieken toepassen. De foto werd genomen door Alexandre Santerne -een astronoom die zelf onderzoek doet naar exoplaneten- en toont de 3,6-meter ESO-telescoop met de HARPS-spectrograaf, en de ruimtetelescoop CoRoT.

De High Accuracy Radial velocity Planetary Search (HARPS) spectrograaf is 's werelds meest vooraanstaande exoplanetenjager. Het is een instrument op de 3,6-meter ESO-telescoop waarvan de geopende koepel links in beeld te zien is, achter de hoekige behuizing van de New Technology Telescope. HARPS vindt exoplaneten door het detecteren van kleine veranderingen in beweging van een ster die licht schommelt onder de aantrekkingskracht van de planeet die er omheen cirkelt. Deze techniek staat bekend als de radiale-snelheidtechniek voor het zoeken naar exoplaneten. 

Het zwakke lichtspoor hoog in de lucht in deze 20-seconden belichting is geen meteoor maar is afkomstig van CoRoT, de 'Convection, Rotation and planetary Transits'-ruimtetelescoop. CoRoT zoekt naar planeten met de transitmethode: het licht van een ster wordt tijdelijk zwakker als er een planeet voorlangs trekt. Gezien door de aardse dampkring twinkelen sterren. Doordat CoRoT als ruimtetelescoop boven de aardatmosfeer hangt, zijn de waarnememingen nauwkeuriger. Potentiële planeten die gevonden worden met de transitmethode worden bevestigd met complementaire technieken zoals de radiale-snelheidtechniek. Sterker nog: in de nacht dat deze foto is genomen, werd HARPS gebruikt om exoplaneet-kandidaten die gedetecteerd zijn door CoRoT nader te onderzoeken.

In november 2012, is CoRoT helaas getroffen door een computerprobleem, waardoor het systeem, dat op zich nog functioneert, geen gegevens meer kan ophalen uit de telescoop (zie nieuws op de CoRoT website, of bijvoorbeeld dit Nature Nieuwsbericht). Het CoRoT-team heeft het nog niet opgegeven en werkt aan een oplossing om de systemen weer nieuw leven in te blazen. Of dat lukt of niet, de missie al is een groot succes! Het ruimtevaartuig functioneerde twee keer zo lang als oorspronkelijk was gepland en is de eerste die een exoplaneet met behulp van de transitmethode ontdekte. CoRoT heeft veel bijgedragen aan de zoektocht naar exoplaneten maar ook aan het onderzoeksgebied astroseismologie, waarin men het binnenste van de sterren bestudeerd.

De zoektocht naar exoplaneten helpt ons om ons eigen planetenstelsel te begrijpen en is misschien de eerste stap op weg naar het vinden van buitenaards leven. HARPS en CoRoT zijn slechts twee van de vele spannende instrumenten die ontwikkeld zijn om astronomen in deze zoektocht te ondersteunen.

Alexandre plaatste deze foto in de 'ESO Pictures Flickr'-groep. De best beoordeelde foto’s in deze groep worden opgenomen in onze populaire 'Foto van de Week'-serie, of fotogallery. In 2012, als onderdeel van het 50-jarig bestaan van ESO verwelkomen we ook uw historische ESO-gerelateerde beelden. Alexandre is met het insturen van deze foto uitgegroeid tot ESO Photo Ambassador.

Links


19 november 2012

APEX' ijzige spitsbroeders

De 'Atacama Pathfinder Experiment'-telescoop (APEX) - door ESO Photo Ambassador Babak Tafreshi vastgelegd in deze dramatische opname - is een van de middelen die ESO gebruikt om verder dan het zichtbare licht te kijken. Het is gelegen op de Chajnantor Hoogvlakte op een hoogte van 5.000 meter.

Op de voorgrond zijn clusters van witte Penitentes zichtbaar. Penitentes (Spaans voor boetelingen) is een merkwaardig natuurverschijnsel dat is te vinden op hooggelegen gebieden, vaak op meer dan 4.000 meter boven de zeespiegel. Het zijn dunne punten van verharde sneeuw of ijs, waarbij de sprieten richting de zon wijzen en enkele centimeters tot meters hoog worden.

APEX is een 12-meter-diameter telescoop die waarneemt in het millimeter en submillimeter golflengtegebied. Astronomen observeren met APEX verschijnselen die onzichtbaar zijn op kortere golflengten. De telescoop stelt hen in staat om moleculaire wolken te bestuderen. Dat zijn gebieden van dicht gas en kosmisch stof waarin nieuwe sterren worden geboren. Die jonge sterren zijn niet waarneembaar in het zichtbare en infrarood licht, maar gloeien fel in relatief langere golflengten. Astronomen gebruiken dit licht om de chemische en fysische omstandigheden in de moleculaire wolken te bestuderen. Ook zijn deze golflengten ideaal voor het bestuderen van een aantal van de vroegste en verste sterrenstelsels in het heelal.

Linksboven APEX, net zichtbaar aan de nachtelijke hemel, zien we vage vlekken van de Kleine en Grote Magelhaense Wolken, de naburige sterrenstelsels van ons eigen Melkwegstelsel. Het vlak van de Melkweg zelf kan worden gezien als een wazige band over de hemel, en valt het meeste op boven het APEX-controlegebouw aan de rechterkant. Donkere vlekken in de band zijn regio’s waar het licht van verre sterren wordt geblokkeerd door interstellair stof. Verscholen achter deze donkere wolkenpartijen ligt het centrum van de Melkweg op een afstand van ongeveer 27.000 lichtjaar. Telescopen zoals APEX zijn een cruciaal hulpmiddel voor astronomen om door het stof te dringen en zo het centrum van ons melkwegstelsel tot in detail te bestuderen.

APEX is een samenwerkingsproject van het Max-Planck-Institut für Radioastronomie (MPIfR), het Onsala Space Observatory (OSO) en ESO. Het beheer van APEX is in handen van ESO.

Links

Vertaling: Teun van Vijfeijken


12 november 2012

Eén foto, vele verhalen

ESO Photo Ambassadeur, Babak Tafreshi verzamelde een schat aan ver weg gelegen objecten in deze opname van de hemel boven ESO's Paranal observatorium.

In het midden van het beeld is de Carinanevel met zijn intens rode gloed wel het meest opvallend. Deze nevel ligt in het sterrenbeeld Carina (Kiel), op ongeveer 7500 lichtjaar van de aarde. De wolk van gloeiend gas en stof is de helderste nevel aan de hemel en bevat een aantal van de helderste en meest zware sterren die er in de Melkweg aanwezig zijn, zoals Eta Carinae. De Carinanevel is voor astronomen een perfect gebied om de geheimen van de gewelddadige geboorte en dood van massieve sterren te bestuderen. Kijk voor een aantal mooie recente ESO-beelden van de Carinanevel eens naar eso1208, eso1145 en eso1031.

Onder de Carinanevel, zien we wat ook wel het "Wensput Cluster" wordt genoemd. (Whising well cluster NGC 3532). Dit open cluster van jonge sterren heet zo omdat het, gezien door het oculair van een telescoop lijkt op een handvol twinkelende zilveren munten op de bodem van een wensput. Verder naar rechts vinden we de Lambda Centauri Nevel (IC 2944), een wolk van gloeiend waterstofgas en pasgeboren sterren die soms ook wel de "Rennende-Kipnevel" genoemd wordt, omdat sommigen in het helderste deel van de nevel een vogelvorm herkennen. (zie eso1135). Boven deze nevel en iets naar links tot slot, de Zuidelijke Pleiaden (IC 2632), een open cluster van sterren dat vergelijkbaar is met zijn bekende noordelijke naamgenoot.

Op de voorgrond zien we drie van de vier hulptelescopen (ATs) van de Very Large Telescope Interferometer (VLTI). Met behulp van de VLTI, kunnen de de ATs - de VLT's 8,2-meter telescopen - samen worden gebruikt als één enkele gigantische telescoop, die fijnere details ziet dan mogelijk zou zijn met de individuele telescopen. De VLTI is gebruikt voor een breed scala aan onderzoeken. Waaronder de studie van protoplanetaire schijven rond jonge stellaire objecten en van actieve sterrenstelsels, een van de meest energierijke en mysterieuze fenomenen in het heelal.

Links

Vertaling: Peter Middelkoop


5 november 2012

Het bouwen van de Paranal Residencia - Van turbulentie naar kalmte

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen-en-Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, de ESO-kantoren in Santiago en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

Met het tweetal foto’s van deze maand, genomen bij ESO’s Paranal Observatory in Chili’s Atacama-woestijn, vergelijken we de drukke bouwlocatie van November 1999 met het eindresultaat van nu: het accommodatiegebouw Paranal Residencia. Vergelijk de afbeelding van toen met die van nu: het gekletter van hamers en boren, en de herrie van tractoren en kranen hebben plaatsgemaakt voor de vredige kalmte van een gebouw in de woestijn dat de omgeving aanvult. Het gebouw is gesitueerd in een bestaande kuil en voor de vervaardiging is enkel gebruik gemaakt van natuurlijk materialen en kleuren waardoor de opgeleverde constructie helemaal opgaat in het landschap.

De Residencia is gebouwd als een toevluchtsoord voor astronomen en ander personeel dat werkt op een van de meest onherbergzame streken denkbaar en waar extreme droogtes, intens ultraviolet zonlicht, sterke winden en fikse hoogte onderdeel uitmaken van het dagelijks leven. De aannemers die de Residencia onder diezelfde zware omstandigheden hebben neergezet, hebben een zeer gewaardeerde oase voor het observatorium-personeel gecreëerd, waarin zij kunnen schuilen voor de barre omgeving: het afgebouwde onderkomen is een testament voor het harde werken van alle betrokkenen. De gelauwerde Residencia herbergt meer dan honderd kamers en een aantal gemeenschappelijke ruimtes, zoals een kantine, zwembad, fitnesscentrum en een bibliotheek. Vanuit de westelijke gevel biedt het tijdens zonsovergangen ook spectaculaire vergezichten over de woestijn in de richting van de Stille Oceaan.

Er is nog een onderdeel dat op beide foto’s getoond wordt: achter de Residencia, 2.600 meter boven de zeespiegel op de top van de Cerro Paranal, staat de ESO Very Large Telescope (VLT). Het is de meest geavanceerde optische sterrenwacht ter wereld en de reden waarom de Residencia, en alle medewerkers die er verblijven, er in de eerste plaats zijn!

Links

Vertaling:
Teun van Vijfeijken


29 oktober 2012

APEX onthult het mysterie van het koude heelal

Deze prachtige panoramafoto is genomen door Babak Tafreshi, een ESO Photo Ambassador, en toont de Chajnantor-hoogvlakte in de Chileense Atacama-regio, badend in de laatse zonnestralen. Het plateau is de thuisbasis van de Atacama Pathfinder Experiment (APEX) telescoop, die te zien is aan de linkerkant van het panorama. APEX bestudeert vanaf deze afgelegen plek op 5000 meter boven de zeespiegel, het 'koude heelal'.

APEX is een 12-meter diameter telescoop die waarneemt in het millimeter en submillimeter gebied. Astronomen observeren met APEX verschijnselen die onzichtbaar zijn op kortere golflengten. De telescoop stelt hen in staat om moleculaire wolken te bestuderen. Dat zijn gebieden van dicht gas en kosmisch stof waarin nieuwe sterren worden geboren. Die jonge sterren zijn niet waarneembaar in het zichtbare en infrarood licht, maar gloeien fel in deze relatief langere golflengten. Astronomen gebruiken dit licht om de chemische en fysische omstandigheden in de moleculaire wolken te bestuderen. Ook is deze golflengte ideaal voor het bestuderen van een aantal van de vroegste en verste sterrenstelsels in het heelal.

APEX heeft vanaf de ingebruikname in 2005 veel belangrijke wetenschappelijke resultaten opgeleverd. Zo heeft APEX samen met ESO's Very Large Telescope materie gedetecteerd die werd verscheurd door het zwarte gat in het centrum van de Melkweg (eso0841). Een resultaat dat tot de top 10 van ESO's astronomische ontdekkingen wordt gerekend.

Op de grond rond APEX zijn clusters van witte 'Penitentes' te zien. De Penitentes (Spaans voor boetelingen) zijn een merkwaardig natuurverschijnsel dat voorkomt op hoogten van meer dan 4000 meter boven de zeespiegel. Het zijn dunne naalden van sneeuw of ijs. Met hun scherpe kant wijzen ze in de richting van de zon en bereiken een hoogte van enkele centimeters tot enkele meters.

APEX is een samenwerking tussen het Max Planck Instituut voor Radio Astronomie (MPIfR), het Onsala Space Observatory (OSO) en ESO. De operatie van APEX op Chajnantor is toevertrouwd aan ESO.

APEX's 12-meter schotel is gebaseerd op een prototype van een antenne voor een ander observatorium op Chajnantor, de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array (ALMA). ALMA bestaat uit vierenvijftig 12-meter antennes en twaalf 7-meter antennes en wordt voltooid in 2013. ESO is de Europese partner in deze internationale sterrenkundige faciliteit, dat een samenwerkingsverband is van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met de Republiek Chili. 

Links

Vertaling: Peter Middelkoop


22 oktober 2012

Het bouwen van VISTA, 's werelds grootste surveytelescoop

ESO wordt dit jaar 50. En om deze belangrijke verjaardag te vieren, geven we u een inkijkje in onze geschiedenis. In 2012 tonen we eens per maand een speciale 'Toen en Nu'-vergelijking als foto van de week. We laten zien wat er de afgelopen decennia is veranderd op de sterrenwachten La Silla en Paranal, de ESO-kantoren in Santiago en het hoofdkwartier in Garching bij München, in Duitsland.

Sinds december 2009 is de Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA) bezig met het in kaart brengen van de zuidelijke hemel vanuit ESO’s Paranal Observatory in Chili. Onze foto’s van deze maand tonen de VISTA-telescoop tijdens de bouw en in de huidige tijd.

Het historische beeld, genomen in de tweede helft van 2004, toont het telescoopgebouw in aanbouw. Het skelet van de telescoopbehuizing is zichtbaar op de ronde voet, omgeving door een tijdelijke kooi van steigerwerk. VISTA is gevestigd op een piek op ongeveer 1500 meter ten noordoosten van Cerro Paranal, de locatie van de Very Large Telescope. Deze piek is vijf meter verlaagd tot een hoogte van 2518 meter, waardoor een platform van 4000 vierkante meter voor de noodzakelijke bouwwerkzaamheden kon worden gerealiseerd.

De foto van vandaag de dag toont de voltooide VISTA-telescoop. De behuizing van de telescoop is een gebouw met een doorsnede van twintig meter en beschermt de telescoop tegen invloeden van buitenaf. Twee schuifdeuren vormen de opening waardoor er met de telescoop geobserveerd wordt, waarbij een windscherm uitgeklapt kan worden om een gedeelte van de opening af te sluiten als dat nodig is. Extra deuren in de behuizing zorgen voor ventilatie om de luchtstroom tijdens de nacht te beheersen. Een bijgebouw, naast de behuizing zichtbaar op de voorgrond, bevat onderhoudsmateriaal en coating-apparatuur die gebruik wordt om de dunne, reflecterende zilvercoating aan te brengen op de spiegels van de telescoop.

VISTA werkt in bijna-infrarode golflengten, met een drie ton zware, 67-megapixel camera. De grote spiegel, een breed gezichtsveld en de zeer gevoelige infrarood-detectoren maken het 's werelds grootste surveytelescoop.

VISTA is ontworpen door een consortium van 18 universiteiten in Groot-Brittannië, onder leiding van Queen Mary University in Londen en maakt deel uit van een bijdrage in natura aan ESO als onderdeel van de Britse toetredingsovereenkomst. De Britse Science and Technology Facilities Council's (SFTC) en Astronomy Technology Centre (STFC, UK ATC) deden het projectmanagement van het ontwerp en de bouw van de telescoop.

Links

Vertaling:
Teun van Vijfeijken


15 oktober 2012

Van kosmische reserveband tot geurende bloesem

IC 5148 is een mooie planetaire nevel in het sterrenbeeld Grus (Kraanvogel) en staat op zo'n 3000 lichtjaar afstand van de aarde. De nevel heeft een diameter van een paar lichtjaar en groeit nog steeds met meer dan 50 kilometer per seconde. Daarmee is het één van de snelst groeiende bekende planetaire nevels. De term "planetaire nevel" ontstond in de 19e eeuw, tijdens de eerste waarnemingen van zulke objecten. Gezien door de toen beschikbare kleine telescopen, leken ze een beetje op reuzenplaneten. Echter, de ware aard van planetaire nevels is heel anders.

Wanneer een ster met een massa vergelijkbaar met - of enkele keren groter dan - die van de zon aan het einde van zijn leven, worden de buitenste lagen de ruimte ingestoten. Het expanderende gas licht op door de warm, achterblijvende kern van de ster, en vormt een vaak prachtig stralende planetaire nevel.

Waargenomen met een kleinere amateurtelescoop, is de planetaire nevel van IC 5148 zichtbaar als een ring, met middenin het centrale gat de ster, die afkoelt tot een witte dwerg. Astronomen gaven hem daarom de bijnaam de Reservebandnevel.

De ESO Faint Object Spectrograph en Camera (EFOSC2) van de New Technology Telescope op La Silla geeft een wat eleganter beeld van dit object. In plaats van een reserveband heeft de nevel meer weg van een geurende bloesem van gelaagde bloemblaadjes.

Vertaling: Peter Middelkoop


8 oktober 2012

VISTA voor zonsondergang

Het in de Chileense Atacama-regio gelegen Paranal is het bekendst vanwege ESO's vlaggenschip: de Very Large Telescope (VLT). Maar sinds enkele jaren huisvest deze plek ook twee state-of-the-art survey telescopen. Deze nieuwe leden van de Paranalfamilie zijn ontworpen om snel grote gebieden van de hemel diep in beeld te brengen.

Een van hen, de 4,1-meter 'Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy' (VISTA), bevindt zich op een naburige piek niet ver van de Paranal-top en is daarvandaan prachtig in beeld gebracht door ESO Photo Ambassador Babak Tafreshi. VISTA is 's werelds grootste survey-telescoop en is in gebruik sinds december 2009.

Rechtsonder op deze foto zie je de VISTA-behuizing voor een schijnbaar eindeloze bergketen die zich uitstrekt tot aan de horizon. Vlak voor zonsondergang werpen de bergen lange schaduwen die de prachtige bruintinten van het landschap rond Paranal langzaam bedekken. Nog even tot de zon onder de horizon daalt en alle telescopen op Paranal aan hun nachtelijke waarnemingen beginnen.

VISTA is een wide-field telescoop, ontworpen om de zuidelijke sterrenhemel in kaart te brengen met een hoge infrarood gevoeligheid. Hierdoor kunnen astronomen zeer zwakke objecten opsporen. Het doel hiervan is het creëren van grote catalogi met hemellichamen voor statistische studies en het identificeren van nieuwe doelen die later in meer detail door de VLT bestudeerd kunnen worden.

Links

Vertaling: Peter Middelkoop


1 oktober 2012

Conisch icoon Licancabur waakt over Chajnantor

Dit indrukwekkende panorama toont het Chajnantor Plateau - thuisbasis van de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array (ALMA) - met de majestueuze vulkaan Licancabur op de achtergrond. Een ijzig bos van 'Penitentes' op de voorgrond, (Spaans voor 'boetelingen') wordt bewaakt door de Licancabur. De Penitentes zijn een merkwaardig natuurverschijnsel dat voorkomt in hooggelegen gebieden. Het zijn dunne naalden van harde sneeuw of ijs die een hoogte kunnen bereiken die varieert van enkele centimeters tot enkele meters en waarvan de scherpe randen in de richting van de zon wijzen. In een eerdere Foto van de Week leest u hier meer over (potw1221).

De vulkaan Licancabur, met een hoogte van 5920 meter, is de meest iconische vulkaan in het gebied van San Pedro de Atacama, Chili. Hij ligt op het meest zuidelijke deel van de grens tussen Chili en Bolivia en met zijn conische vorm is hij, zelfs van veraf, gemakkelijk herkenbaar. De vulkaan bevat in de bovenste krater een van 's werelds hoogste meren. Dit meer trekt de aandacht van biologen die geïnteresseerd zijn in hoe microscopische organismen kunnen overleven in de zeer zware omstandigheden van intense ultraviolette straling, een ijle atmosfeer en lage temperaturen. De overlevingsstrategieën van microscopische leven in het meer van Licancabur kan ons inzicht geven in de mogelijkheid van leven op Mars in vroeger tijden.

Deze foto is genomen door Babak Tafreshi, een van de ESO Foto ambassadeurs, dicht bij de ALMA site. ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Links:

Vertaling: Peter Middelkoop 


24 september 2012

De avond na een lange dag

De zonsondergang is een typisch teken van het einde van een werkdag. De stadslichten gaan één voor één aan wanneer mensen op weg gaan naar huis om te genieten van de avond en een goede nachtrust. Dit is niet het geval voor astronomen die werken bij een observatorium zoals ESO’s Panaral Observatory in Chili. Het observeren start zodra de zon onder de horizon staat. Alles moet gereed zijn voor de schemering.

Op deze panoramafoto staat de ESO Very Large Telescope (VLT) tegen de prachtige avondschemering op Cerro Paranal. De koepels van de VLT vallen op in deze foto die is gemaakt toen de telescopen gereed werden gemaakt voor een nacht van onderzoek aan het universum. De VLT is de krachtigste en meest geavanceerde telescoop van de wereld. De VLT bestaat uit vier Unit Telescopes met een primaire spiegel van 8,2 meter, en vier verplaatsbare 1,8-meter Auxiliary Telescopes (ATs), die linksonder op de foto staan.

De telescopen kunnen samen worden gebruikt om één gigantische telescoop te vormen, de ESO Very Large Telescope Interferometer (VLTI). Hierdoor kunnen astronomen de kleinst mogelijke details observeren. Deze configuratie wordt maar een paar nachten per jaar toegepast. De 8,2-meter Unit Telescopes worden het grootste deel van de tijd individueel gebruikt.

De VLT heeft de laatste 13 jaar een grote invloed gehad op de astronomie. Met de komst van de VLT heeft de Europese astronomische gemeenschap een nieuw tijdperk betreden van ontdekkingen. Het in kaart brengen van de sterren die in een baan om het zwarte gat in het centrum van de Melkweg bewegen en de eerste afbeelding van een exoplaneet zijn twee noemenswaardige ontdekkingen die tot de top-drie van ESO’s Top 10 Astronomical Discoveries behoren.

De vier Unit Telescopes van de VLT zijn genoemd naar hemelobjecten in het Mapuche, Dit is een oude, inheemse taal die werd gesproken door de oorspronkelijke inwoners van Chili en Argentinië. Van links naar rechts: Antu (UT1, de zon),  Kueyen (UT2, de maan), Melipai (UT3, het Zuiderkruis) en Yepun (UT4, Venus).

Deze foto is gemaakt door ESO Photo Ambassador, Babak Tafreshi.


17 september 2012

ALMA en een heldere nacht - een genot om te aanschouwen

Een kristalheldere hemel is op elke avond een lust voor het oog. Maar maak je die een mee op het 5000 meter hoge Chajnantor-plateau, gelegen in de Chileense Andes - voor astronomische waarnemingen een van de beste plaatsen ter wereld - kan het een ervaring zijn die je de rest van je leven niet vergeet.

Dit panorama van Chajnantor toont de antennes van de Atacama Large Millimeter / submillimeter Array (ALMA) tegen een adembenemende sterrenhemel.

Op de voorgrond zien we een aantal ALMA-antennes samenwerken. De hoogvlakte lijkt gebogen, een effect veroorzaakt door de gebruikte groothoeklens. ALMA is 's werelds meest krachtige telescoop voor het bestuderen van het heelal op submillimeter- en millimetergolflengten. De bouwwerkzaamheden aan ALMA worden in 2013 afgerond, waarna er in totaal 66 van deze hoge-precisieantennes opereren op deze locatie. Op dit moment is de telescoop in zijn beginfase van Early Science Observations. Hoewel het nog niet volledig is afgebouwd, levert het observatorium nu al uitstekende resultaten, beter dan alle andere submillimeter-arrays.

In de hemel boven de antennes schitteren ontelbare sterren als verre juwelen. Twee andere bekende hemellichamen vallen daartussen ook op. Ten eerste wordt het beeld bekroond met de maan. Ten tweede kun je de Melkweg, overstraald door de gloed van de maan, onderscheiden als een wazige streep langs de hemel. Donkere gebieden binnen de band zijn gebieden waar het licht van achtergrondsterren wordt geblokkeerd door interstellair stof.

Deze foto is genomen door ESO Photo Ambassador, Babak Tafreshi. Babak is de oprichter van The World At Night, een programma voor het maken en exposeren van een prachtige fotocollectie en time-lapse video’s van `s werelds mooiste en meest historische plaatsen tegen een nachtelijke achtergrond van sterren, planeten en hemelse gebeurtenissen.

ALMA is een internationale astronomische faciliteit. Het is een project van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië, in samenwerking met Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden namens Europa geleid door ESO, namens Noord-Amerika door de National Radio Astronomy Observatory (NRAO) en namens Oost-Azië door de National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). De Joint ALMA Observatory (JAO) leidt de samenwerking in goede banen en overziet de constructie, de commissioning en het gebruik van ALMA.

Vertaling: Teun van Vijfeijken


10 september 2012

Een tijdloos toevluchtsoord in Santiago – Het ESO-gastenverblijf, toen en nu

ESO wordt dit jaar vijftig, en om dit jubileum te vieren, geven we u een glimp van onze geschiedenis. In 2012 laat een maandelijkse, ‘toen-en-nu’-Foto van de Week zien wat er de laatste decennia veranderd is bij de observatoria La Silla en Paranal, de ESO-faciliteiten in Santiago, Chili en het hoofdkantoor in Garching bij München, Duitsland.

Deze maand laten wij een deel van ESO zien dat tijdloos aanvoelt. Wat is er aangenamer dan een comfortabele tussenstop om bij te komen na een lange continentale vlucht naar Santiago of na waarneemnachten? Het ESO-gastenverblijf in Santiago maakt dit sinds het begin mogelijk voor de bezoekers van de observatoria in Chili. Op de ‘toen-en-nu’-foto van deze maand staat de zitkamer van het gastenverblijf in 1996 en nu. 

Het gastenverblijf is een grote villa in een rustig deel van de Chileense hoofdstad. Het staat bekend onder het ESO-personeel en bezoekende astronomen als een aangename rustplek op de lange reis van Europa naar de afgelegen observatoria. Vrijwel alle Europese astronomen die La Silla, Paranal of Chajnantor bezoeken doen ook het gastenverblijf aan. Hier kunnen ze bijkomen van de reis, bijpraten met andere astronomen, voorbereidingen treffen voor hun observaties en – voor nieuwelingen – een eerste glimp opvangen van de zuidelijke, nachtelijke hemel.  

De ESO besloot in 1964 een optrekje in de stad te zoeken vanwege de toenemende activiteiten van ESO in Santiago, zodat ze niet afhankelijk is van hotels. Vanaf 1965 werd het verblijf gebruikt als kantoor en voor gasten. In het begin van de jaren zeventig werden de kantoren verhuisd naar het nieuwe gebouw in Vitacura, een paar kilometer verderop in de stad. Sindsdien wordt het gastenverblijf alleen gebruikt door reizende astronomen en ander personeel.

Zoals te zien is op deze twee foto’s, is het gastenverblijf niet veel veranderd in de loop der jaren. Ondanks de aanwezigheid van draadloos internet en een moderner koffieautomaat is het gastenverblijf is nog steeds een rustig toevluchtsoord. De perfecte plek om te ontspannen en voorbereidingen te treffen voor een slopende maar opwindende nacht van observaties die misschien leidt tot de volgende grote ontdekking.

Links


3 september 2012

Een verrassende superbubbel

Dit is een kleurrijke, nieuwe weergave van het stervormingsgebied LHA 120-N44 [1] in de Grote Magelhaense Wolk, een klein, begeleidend sterrenstelsel van de Melkweg. In deze foto wordt een afbeelding in het zichtbare licht, gemaakt met de MPG/ESO 2.2-meter telescoop bij ESO’s La Silla Observatory in Chili, gecombineerd met afbeeldingen in infrarood- en röntgenstraling, gemaakt met satellieten in een baan om de aarde.

In het centrum van dit gebied dat rijk is aan gas, stof en  jonge sterren zit de sterrenhoop NGC 1929. De massieve sterren in deze sterrenhoop produceren intense straling, stoten materie uit met hoge snelheden als sterrenwind en sjezen door kun korte maar fantastische leven om te exploderen in een supernova. De schokgolven die veroorzaakt zijn door de wind en de supernova hebben een grote holte gevormd, een zogeheten superbubbel, in het omringende gas.

Opnamen met NASA’s Chandra X-ray Observatory (zichtbaar in het blauw) tonen hete regio’s die gecreëerd zijn door deze winden en schokgolven, terwijl de infrarood-data van NASA’s Spitzer Space Telescope (zichtbaar in het rood)  aanduidt waar koeler stof en gas gevonden kan worden. De afbeelding in het zichtbare licht (in het geel), gemaakt met MPG/ESO’s 2.2-meter telescoop, completeert de foto en laat de hete, jonge sterren en de omringende gloeiende wolken van gas en stof zien.

Door deze verschillende weergaven van dit gebied te combineren waren astronomen in staat een mysterie op te lossen: waarom stralen N44 en vergelijkbare superbubbels zo sterk in het röntgen? Het antwoord lijkt te zijn dat er twee extra emissiebronnen van heldere röntgenstraling aanwezig zijn: de supernovaschokgolven slaan tegen de wanden van de holten en heet materiaal verdampt aan de wanden van de holten. Deze röntgenemissie vanaf de wand van de superbubbel is duidelijk te zien op de foto.

Links

Notes

[1] De benaming van dit object geeft aan dat het opgenomen was in de Catalogus van H-alpha emissiesterren en -nevels in de Magelhaense Wolken, die samengesteld en gepubliceerd is in 1956 door de Amerikaanse astronoom en astronaut Karl Henize (1926-1993). De letter ‘N’ geeft aan dat dit een nevel betreft. Het object wordt vaak simpelweg als N44 aangeduid.


27 augustus 2012

De nacht valt over Paranal

Beeld u in dat u net een prachtige zonsondergang vanaf de top van Cerro Paranal heeft bekeken. Terwijl het beeld van de Atacama-woestijn langzaam vervaagt, opent ESO’s Very Large Telescope (VLT) zijn krachtige ogen. Met dit spectaculaire 360-graden panorama kunt u zich het uitzicht voorstellen vanaf de zuidelijke rand van VLT’s platform.

Op de voorgrond opent zich de vierde telescoop van VLT’s Auxiliary Telescopes (AT4). Aan de linkerkant is de zon al ondergegaan in de Grote Oceaan – bedekt met wolken die lager hangen dan Paranal, zoals gewoonlijk. Op de rest van het platform zijn voor de grote gebouwen van de vier 8,2-meter Unit Telescopes ook de andere drie Auxiliary Telescopes zichtbaar. De Residencia en andere faciliteiten zijn zichtbaar op enige afstand, nabij de rechter rand van de foto.

Beeld u in dat u ondergedompeld wordt in een immense stilte als de nacht begint. Een stilte die nauwelijks wordt onderbroken door de wind of door de vloeiende bewegingen van deze gigantische machines. Het is moeilijk te geloven dat er hard wordt gewerkt in het gebouw van waaruit waarnemingen worden gedaan met de VLT. Dit gebouw staat op de helling van de berg, net lager dan het platform, in de richting van de ondergaande zon. Hier starten astronomen en de operators van de telescoop de eerste waarnemingen van de nacht.

Links


20 augustus 2012

Laser-hulpster zwaait langs de sterrenhemel

Een krachtige laserstraal van ESO’s Very Large Telescope (VLT) kleurt de nachtelijke hemel boven de Chileense Atacama-woestijn op deze foto, die is genomen door Julien Girard. Door de rotatie van de aarde gedurende deze opname van 30 minuten – en de beweging van de laser om hiervoor te compenseren - lijkt het alsof de straal uitwaaiert. Hierdoor zijn ook de sterren uitgestrekt tot gebogen strepen, waardoor subtiele verschillen in hun kleur zichtbaar worden.

De laser wordt gebruikt om een punt aan de hemel te creëren – een kunstmatige ster - door natrium-atomen op 90 kilometer hoogte in de atmosfeer van de aarde op te laten lichten. Metingen aan deze hulpster worden gebruikt om te corrigeren voor het vertroebelende effect van de atmosfeer in astronomische observaties – een techniek die bekend staat als adaptieve optiek. Hoewel natuurlijke sterren die helder genoeg zijn ook worden gebruikt voor adaptieve optiek, kan een laser-hulpster overal gepositioneerd worden, wat betekent dat adaptieve optiek kan worden gebruikt voor objecten aan een groter deel van de hemel.

De vier grote koepels van de 8,2-meter Unit Telescopes van de VLT zijn zichtbaar op de foto, met de kleinere VLT Survey Telecope (VST) op de achtergrond. Julien is een ESO-astronoom in Chili, die werkt bij de VLT. In de nacht dat deze foto werd genomen werkte hij aan observaties met de meest rechtse Unit Telescope. Hij maakte gebruik van de gelegenheid om zijn camera en statief klaar te zetten voordat hij terugging naar het gebouw waarvandaan de waarnemingen worden gedaan.

De bewegingen van de koepels van de telescoop gedurende de lange opname zijn ook wazig net als de vage lichtstrepen die gemaakt zijn door mensen die over het platform tussen de telescopen liepen.  

Julien voegde deze foto toe aan de Your ESO Pictures Flickr group. De Flickr-groep wordt regelmatig bekeken en de beste foto’s worden geselecteerd voor onze populaire Foto van de week-serie of onze galerij. In 2012 zijn vanwege ESO’s 50-jarig jubileum ook historische ESO-gerelateerde foto’s welkom.  

Links


13 augustus 2012

Orion houdt de wacht over ALMA

Orion de Jager houdt hoog aan de Chileense nachthemel de wacht over de antennes van de Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). Door zijn  duidelijke vorm van een zandloper en de drie heldere sterren in het midden die Orions riem vormen is dit sterrenbeeld makkelijk te herkennen. Op deze foto, die gemaakt is vanaf het zuidelijk halfrond, is ook Orions zwaard te zien boven de riem. In het zwaard is een van de meest verbluffende objecten van de nachtelijke hemel te vinden, de Orionnevel. Deze is zichtbaar als de middelste 'ster' in het zwaard. Onder goede omstandigheden is ook zijn neveligheid zichtbaar met het blote oog. 

De drie ALMA-schotelantennes op de foto vormen een klein deel van de complete ALMA-array die in totaal uit 66 schotelantennes gaat bestaan. ALMA combineert de signalen van zijn schotelantennes, die op afstanden tot 16 kilometer van elkaar staan, tot een gigantische telescoop. Dit wordt gedaan met behulp van een techniek die interferometrie wordt genoemd. Hoewel de bouw pas voltooid zal zijn in 2013, is eind 2011 al begonnen met de eerst wetenschappelijke waarnemingen met een deel van de schotelantennes. 

De uitzonderlijk goede omstandigheden op 5000 meter hoogte op de Chajnantor-hoogvlakte garanderen uitstekende waarneemcondities. Deze hoogvlakte behoort bij het voorgebergte van de Chileense Andes, een van de meest dorre regio's in de wereld. Een hoge, droge locatie zoals Chajnantor is essentieel want waterdamp en zuurstof in de atmosfeer van de aarde absorberen sterk de millimeter- en submillimeter- golflengtes van het licht waarin ALMA waarneemt.

Op het moment dat deze foto is genomen werden de schotelantennes getest bij het lager gelegen ALMA's Operations Support Facility op 2900 meter hoogte. Zodra de schotelantennes volledig waren getest en met apparatuur waren uitgerust, werden ze naar het Chajnantor-plateau getransporteerd om in bedrijf te worden genomen.

Deze foto is gemaakt door Adrian Russell die hem plaatste in de Your ESO Pictures Flickr groep. De beste foto's uit deze Flickr-groep worden geselecteerd voor onze populaire Foto van de Week-serie of onze galerij. In 2012 zijn ook historische ESO gerelateerde afbeeldingen welkom vanwege ESO's 50-jarig bestaan.  

ALMA, een internationale astronomische faciliteit, is tot stand gekomen door de samenwerking van Europa, Noord-Amerika en Oost-Azië met de Republiek Chili. De constructie en het gebruik van ALMA worden geleid door de ESO namens Europa, het National Radio Astronomy Observatory (NRAO) namens Noord-Amerika en het National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) namens Japan. Het Joint ALMA Observatory (JAO) is verantwoordelijk voor het management van de constructie, ingebruikname en het gebruik van ALMA.

Links


6 augustus 2012

Van een zandweg naar 's werelds leidende observatorium

ESO wordt dit jaar vijftig. Om dat te vieren, nemen we je mee op reis door ons verleden. In heel 2012 tonen we elke maand een bijzondere ‘Toen en Nu’-foto. Met deze foto’s laten we zien welke veranderingen door de decennia heen hebben plaatsgevonden voor La Silla Obeservatorium, Paranal Observatorium, de ESO-kantoren in Santiago, Chili en het ESA-hoofdkantoor in Garching bei München, Duitsland.

Deze twee foto’s uit het noorden van Chili tonen het uitzicht vanaf de ingang van het Paranal Observatorium tot en met de top van Cerro Paranal, zoals het eruit zag in 1987 en hoe het erbij ligt in het heden.

De regio Cerro Paranal werd in 1983 voor het eerst gescout als mogelijke locatie voor de toekomstige Very Large Telescope (VLT). Dit werd gedaan door een team met onder andere de toenmalige ESO-directeur Lodewijk Woltjer (zie The Messenger, nr. 64, pp 5-8 voor meer informatie). In 1987 werd een onverharde weg naar de top aangelegd en een permanent station voor het meten van de weersomstandigheden opgericht. De historische foto toont het uitzicht van dat moment.

De meetgegevens van de locatie bleken zeer goed te zijn: de omstandigheden waren duidelijk beter dan die op ESO’s La Silla Observatorium en andere mogelijke locaties. Dit leidde in december 1990 tot het besluit van de ESO-Raad om de VLT op Paranal te ontwikkelen (zie eso9015).

In de 25 jaar sinds de historische foto is er veel veranderd op Paranal. De top van de berg is geëgaliseerd, er is een kwalitatief hoogwaardige weg aangelegd en natuurlijk zijn ook de telescopen van het observatorium gebouwd. Het complete en operationele observatorium is te zien op de foto van vandaag de dag. Op de top staan nu de vier 8,2-meter VLT-telescopen, samen met de vier kleine 1,8-meter Auxiliary Telescopes - gebruikt voor interferometrie - en de 2,6-meter VLT Survey Telescope. Bij de poort zijn vele gebouwen opgetrokken die samen het basiskamp van het observatorium vormen. Voor een blik in de tegenovergestelde richting, vanaf de bergtop naar beneden, kun je deze eerdere foto van de week (potw1230) bekijken.

Links


Vertaling: Teun van Vijfeijken


« Vorige 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 Volgende »
Resultaat 81 to 100 of 121
Bookmark and Share

Bekijk ook