Mededeling

Ruim de helft van de reusachtige spiegel van de ELT bevindt zich nu in Chili

14 oktober 2026

Stukje voor stukje steekt de grootste telescoopspiegel die ooit is gebouwd de Atlantische Oceaan over. Bijna vijfhonderd segmenten van de hoofdspiegel van de Extremely Large Telescope (ELT) van ESO zijn inmiddels aangekomen bij de technische faciliteit van de ELT op de Paranal-sterrenwacht van ESO in Chili; dat is ongeveer de helft van alle segmenten die worden vervaardigd voor wat straks een 39 meter groot ‘oog op de hemel’ zal worden. Inmiddels is ook het laatste segment bij Safran Reosc in Frankrijk in productie genomen. 

Het is niet mogelijk om een spiegel van deze omvang uit één enkel stuk glas te vervaardigen. Daarom bestaat de hoofdspiegel van de ELT (M1) uit 798 afzonderlijke segmenten, die als één geheel samenwerken om de kosmos grondig en gedetailleerd te observeren.

De productie van de zeshoekige segmenten van M1 is een complex proces dat een toonbeeld is van internationale samenwerking. De reis van de segmenten begon in Duitsland, waar SCHOTT de ruwe segmentdelen vervaardigde uit Zerodur© – een glaskeramisch materiaal dat bij temperatuurschommelingen nauwelijks van vorm verandert. De ruwe onderdelen werden vervolgens naar Safran Reosc in de buurt van Poitiers, Frankrijk, vervoerd om daar te worden bewerkt, gepolijst en vervolgens op steunen werden gemonteerd die door de  Nederlandse bedrijven TNO en VDL ETG Projects BV zijn ontworpen en geproduceerd. 

Het FAMES-consortium (Fogale, Frankrijk; MicroEpsilon, Duitsland) heeft de sensoren ontworpen en vervaardigd die de relatieve positie van elk segment bewaken, en het Duitse bedrijf Physik Instrumente heeft de actuatoren vervaardigd die ervoor zorgen dat elk segment perfect uitgelijnd blijft met de naastgelegen segmenten. De laatste etappe van de reis van de M1-segmenten en hun steunen, die de meeste assemblages inmiddels hebben ondergaan, is een tocht van tienduizend kilometer over de weg en per schip naar de Atacama-woestijn – een taak die is toevertrouwd aan het Deense bedrijf DSV.

Bij aankomst in de technische faciliteit van de ELT worden de segmenten door ingenieurs en technici van ESO geïnspecteerd en gecoat, waardoor ze een sterk reflecterende afwerking krijgen die het sterlicht zal opvangen. De coating gaat echter niet eeuwig mee: zodra de telescoop in bedrijf is, zullen er dagelijks twee segmenten moeten worden vervangen om een nieuwe reflecterende laag aan te brengen, een taak die het ESO-team op Paranal gedurende de gehele levensduur van de ELT zal uitvoeren. Om dit mogelijk te maken zonder dat er ooit een gat in de spiegel ontstaat, zijn er 133 extra segmenten geproduceerd (dat brengt het  totaal op 931), zodat een segment kan worden verwijderd om opnieuw te worden gecoat en onmiddellijk kan worden vervangen. Met de aankomst van de nieuwste lading bevindt zich nu meer dan de helft van de 931 segmenten in Chili.

De allereerste segmenten kwamen begin 2024 in Chili aan – ongeveer zeven jaar nadat de eerste industriële contracten voor de productie ervan waren ondertekend. Inmiddels heeft Safran Reosc een productietempo van één segment per dag bereikt. 

Hoewel meer dan de helft van de segmenten met hun steunen inmiddels in Chili is aangekomen, zijn de meeste andere segmenten onderweg of ingepakt en klaar voor verzending, terwijl een klein aantal nog in productie is. Dit betekent dat alle M1-segmenten binnen enkele maanden in Chili zullen arriveren.

Het coaten van een M1-spiegelsegment is een complex proces dat ongeveer twee uur in beslag neemt. Behalve uit een reflecterende laag, waarvoor 1,7 gram zilver wordt gebruikt, bestaat de coating uit extra lagen nikkel-chroom en siliciumnitride om de hechting aan de spiegelplaat te verbeteren en het zilver tegen aanslag te beschermen. In totaal is de coating ongeveer 120 nanometer dik, oftewel zo’n duizend keer dunner dan een menselijke haar. 

Om ervoor te zorgen dat alle segmenten als één enkele spiegel kunnen functioneren, zijn ze uitgerust met sensoren die afwijkingen in de uitlijning detecteren. Naast het aanbrengen van een coating op de eerste M1-segmenten hebben de ingenieurs van ESO ook deze zogeheten randsensoren geïnstalleerd – twee per zijkant van elk segment – en de elektronica en mechanische steunen geïntegreerd die nodig zijn om ze te laten functioneren. Ten slotte hebben ze inspecties en conditiecontroles uitgevoerd om er zeker van te zijn dat de segmenten klaar zijn om op de ESO’s ELT te worden geïnstalleerd. Het hele proces Het hele proces speelt zich af in een ‘cleanroom’ — waar het aantal deeltjes in de lucht zorgvuldig wordt geregeld om verontreiniging te voorkomen — in de technische faciliteit van de ELT op Paranal.

Wanneer de ELT over een paar jaar vanaf Cerro Armazones, vlakbij Paranal, het heelal gaat observeren, zal hij ’s werelds grootste ‘oog op de hemel’ zijn. Dankzij zijn reusachtige spiegel, geavanceerde systemen en de donkere hemel waaronder hij zal werken, zal hij de atmosferen van rotsachtige planeten rond andere sterren kunnen bestuderen, de eerste sterrenstelsels en sterren kunnen waarnemen die na de oerknal zijn ontstaan, en kunnen onderzoeken of de natuurconstanten in de loop van de kosmische tijd zijn veranderd. Het ELT-project is nu voor meer dan driekwart voltooid en de eerste waarnemingen met wetenschappelijke instrumenten staan gepland voor eind 2030.