Mededeling

Verborgen sterren en sterrenstelsels opgespoord: het nieuwe MOONS-instrument van de Very Large Telescope doet zijn eerste waarnemingen

3 september 2026

Het nieuwste wetenschappelijke instrument van ESO, de Multi-Object Optical and Near-infrared Spectrograph (MOONS), heeft met succes zijn eerste waarnemingen verricht en daarmee bereikt wat astronomen ‘First Light’ noemen. MOONS is gemonteerd op de Very Large Telescope (VLT) van ESO op Cerro Paranal in het noorden van Chili en zal in staat zijn om duizend objecten tegelijk te bestuderen. Het instrument zal rood en infrarood licht waarnemen, waardoor astronomen een blik kunnen werpen in het hart van ons Melkwegstelsel en kunnen onderzoeken hoe verre sterrenstelsels zijn ontstaan.

‘Het is echt ontroerend om het ‘First Light’ van MOONS te zien – een opmerkelijke prestatie die voortkomt uit de buitengewone toewijding en de talenten van een uitzonderlijk team’, aldus Michele Cirasuolo, hoofdonderzoeker van MOONS en programmamanager Instrumentatie bij ESO. ‘MOONS opent een nieuw venster op het heelal, waardoor we de fysische, chemische, dynamische en omgevingskenmerken van miljoenen sterren en sterrenstelsels over een periode van meer dan 13 miljard jaar kosmische geschiedenis kunnen onderzoeken. Het instrument zal ons een ongekend inzicht geven in miljoenen sterren en sterrenstelsels uit meer dan 13 miljard jaar kosmische geschiedenis. Het zal ons begrip van de vorming en evolutie van de Melkweg en andere sterrenstelsels aanzienlijk vergroten. Ik ben ontzettend trots op het team en kijk ernaar uit om te ontdekken welke nieuwe inzichten en mogelijkheden het ons zal bieden bij het begrijpen van ons heelal.’

Een buitengewoon instrument

MOONS — dat is gebouwd door een internationaal consortium onder leiding van het UK Astronomy Technology Centre (UK ATC), onderdeel van de Science and Technology Facilities Council (STFC) — is ontworpen om het licht-verzamelende vermogen van een van de 8-meter-spiegels van de VLT te benutten voor het observeren van een groot aantal afzonderlijke sterren en sterrenstelsels. Met behulp van ongeveer duizend optische vezels, die elk op een robotarm zijn gemonteerd, kan het instrument tegelijkertijd en over een groot beeldveld op de exacte locaties van ongeveer duizendastronomische objecten worden gericht. Het door de vezels opgevangen licht wordt vervolgens naar twee identieke spectrografen (met elk 500 vezels) geleid, die als een soort prisma fungeren en het licht in verschillende kleuren opsplitst. Door de verschillende kleuren of golflengten te analyseren, kunnen astronomen veel te weten komen over kosmische objecten, zoals hun chemische samenstelling, massa en snelheid.

‘MOONS is het resultaat van een buitengewone internationale inspanning,’ aldus Oscar Gonzalez, hoofdonderzoeker van MOONS UK en hoofd Projectwetenschap en Strategie bij UK ATC. ‘Het is het resultaat van een buitengewone internationale samenwerking. Jarenlang hebben onze wetenschappers, ingenieurs en technici samengewerkt om opmerkelijke technologische uitdagingen te overwinnen en een instrument met uitzonderlijke mogelijkheden te ontwikkelen. Voor mij is ‘First Light’ een eerbetoon aan hun expertise, toewijding en doorzettingsvermogen. Het markeert het exacte moment waarop jarenlang werk wordt omgezet in ontdekkingen. MOONS zal astronomen een geheel nieuwe manier bieden om het heelal te verkennen en waarnemingen mogelijk maken die voorheen simpelweg buiten ons bereik lagen’.

MOONS zal met name uitblinken in het ontrafelen van de manier waarop Melkwegstelsels zoals het onze in de loop van de geschiedenis van het heelal zijn ontstaan en zich hebben ontwikkeld. Het centrum van onze Melkweg gaat schuil achter kosmisch stof, dat zichtbaar licht tegenhoudt. Door infraroodlicht op te vangen, stelt MOONS astronomen in staat om door deze stofwolken heen te kijken. Door waarnemingen te doen in het infrarood, kan MOONS ook verre sterrenstelsels onderzoeken. Ons heelal dijt uit, wat betekent dat sterrenstelsels die verder van ons verwijderd zijn, zich sneller van ons verwijderen, waardoor het licht dat we van hen ontvangen verschuift naar langere, voornamelijk infrarode golflengten. MOONS is het eerste instrument waarmee astronomen zoveel objecten in dit golflengtegebied gelijktijdig gedetailleerd kunnen analyseren. Om ‘vervuiling’ door infraroodbronnen rondom het instrument tot een minimum te beperken, zijn de spectrografen van MOONS ondergebracht in een cryostaat die ze zeer koud houdt (tussen –143 en –233 graden Celsius). Aangezien het instrument 4,5 meter hoog is en meer dan tien ton weegt, is er 5000 liter vloeibare stikstof nodig om het instrument te koelen. Daarmee is de MOONS-cryostaat een van de grootste die ooit voor een telescoop op de vaste grond zijn gebouwd.

Eerste en toekomstige waarnemingen

De eerste waarnemingen van MOONS hebben aangetoond dat het instrument in staat is om door stof heen te kijken door het instrument op sterren in het verduisterende vlak van de Melkweg te richten. ‘De eerste waarnemingen onderstrepen de kracht van MOONS wat betreft het aantal waarnemingen, de gevoeligheid, de kwaliteit en de veelvoud aan golflengten. Het instrument stelt ons in staat om patronen te bestuderen in populaties die anders verborgen zouden blijven, en tegelijkertijd de ‘buitenbeentjes’ tussen duizenden sterren op te sporen die nieuwe onderzoeksvragen zullen oproepen,’ zegt Amelia Bayo, dMOONS-projectwetenschapper bij ESO.

David Concar, de Britse ambassadeur in Chili, en Michele Dougherty, Astronomer Royal en uitvoerend voorzitter van het STFC, waren in Paranal aanwezig om de eerste waarnemingen bij te wonen, samen met Andreas Kaufer – Operationeel directeur van ESO en toekomstig directeur-generaal – en andere vertegenwoordigers van ESO en het Britse ATC. ‘Het was ontzettend spannend om te zien hoe MOONS zijn eerste licht opving’, aldus Dougherty. ‘Een mijlpaal, niet alleen voor het internationale team achter dit opmerkelijke instrument, maar voor de astronomie als geheel. Het toont aan welke baanbrekende wetenschappelijke resultaten innovatieve instrumenten kunnen opleveren.’

Gedurende zijn geplande levensduur van tien jaar zal MOONS naar verwachting tot wel tien miljoen objecten waarnemen en gelijktijdig meerdere wetenschappelijke projecten ondersteunen. De geavanceerde technologie zal bijdragen aan twee belangrijke wetenschappelijke doelstellingen: het doen van cruciale spectroscopische vervolgwaarnemingen van sterrenstelsels, waaronder extreem verre exemplaren, en het nauwkeurig meten van de snelheden, chemische samenstellingen en abundanties van miljoenen sterren in de Melkweg. Binnen ons Melkwegstelsel zal MOONS sterren kunnen onderzoeken tot op afstanden van veertigduizend lichtjaar, waaronder sterren in stofrijke gebieden, om zo een nauwkeurige 3D-kaart van de Melkweg te kunnen maken. MOONS zal ook het vraagstuk van de vroege evolutie van sterrenstelsels onthullen. Daarmee zal het een cruciale leemte in het astronomische instrumentarium opvullen, met name in het nabij-infrarood.

Meer informatie

Het MOONS-instrument is ontworpen en gebouwd door een consortium van universiteiten en onderzoeksinstituten in Europa en Chili, zijnde:

•          Science and Technology Facilities Council's UK Astronomy Technology Centre (UK ATC), VK (consortiumleiding)

•          Centro de Astro-ingenieria UC (AIUC), Pontificia Universidad Catolica de Chile, Chili

•          ETH Zürich, Zwitserland

•          Galaxies, Etoiles, Physique et Instrumentation (GEPI), Observatoire de Paris-PSL CNRS, Frankrijk

•          INAF, Italië

•          Institute of Astronomy (IoA), University of Cambridge, VK

•          Instituto de Astrofísica e Ciências do Espaço (IA), Portugal

•          Université de Genève, Zwitserland

ESO is partner in het MOONS-consortium en heeft de gevoelige wetenschappelijke detectiesystemen geleverd die door MOONS worden gebruikt.

Links

•          Persbericht UK ATC

•          Website MOONS-consortium

•          MOONS-pagina op de website van ESO

•          Meer informatie over MOONS op het ESO Blog [LINK]