eso1833nl — Onderzoekspersbericht

Grootste proto-supercluster van sterrenstelsels ontdekt

Astronomen hebben met ESO’s Very Large Telescope een kosmische reus opgespoord in het vroege heelal

17 oktober 2018

Een internationaal team van astronomen heeft, met het VIMOS-instrument van de Very Large Telescope van ESO, een kolossale structuur in het vroege heelal ontdekt. Het bestaan van deze proto-supercluster van sterrenstelsels, die de bijnaam Hyperion heeft gekregen, kwam aan het licht bij nieuwe metingen en een complex onderzoek van archiefgegevens. Dit is de grootste en meest massarijke structuur die tot nu toe op zo’n grote afstand en in zo’n ver verleden – slechts 2 miljard jaar na de oerknal – is ontdekt.

Een team van astronomen, onder leiding van Olga Cucciati van het Istituto Nazionale di Astrofisica (INAF) Bologna, heeft het VIMOS-instrument van de Very Large Telescope (VLT) van ESO gebruikt om een ​​reusachtige proto-supercluster van sterrenstelsels te identificeren die zich in het vroege heelal, slechts 2,3 miljard jaar na de oerknal, aan het vormen is. Deze structuur, die de onderzoekers Hyperion noemen, is de grootste en meest massarijke structuur die zo vroeg in de geschiedenis van het heelal is aangetroffen [1]. De enorme massa van de proto-supercluster wordt geschat op meer dan duizend biljoen keer de massa van de zon. Deze kolossale massa is vergelijkbaar met die van de grootste structuren die in het huidige heelal worden waargenomen, maar astronomen zijn verbaasd dat er zo vroeg al zulke grote structuren bestonden.

Het is voor het eerst dat zo’n grote structuur bij zo’n hoge roodverschuiving, overeenkomend met iets meer dan 2 miljard jaar na de oerknal, is opgemerkt’, verklaart Olga Cucciati, hoofdauteur van de wetenschappelijke publicatie waarin de ontdekking uit de doeken wordt gedaan [2]. ‘Normaal gesproken worden dit soort structuren bij lagere roodverschuivingen aangetroffen, dat wil zeggen: toen het heelal veel meer tijd had gehad om te evolueren. Het was een verrassing om te zien dat een ver ontwikkelde structuur als deze al bestond toen het heelal relatief jong was!

Hyperion is gesitueerd in het COSMOS-veld in het sterrenbeeld Sextans (Sextant). Zijn bestaan werd opgemerkt bij een analyse van de enorme hoeveelheid gegevens die voortkwamen uit de VIMOS Ultra-deep Survey onder leiding van Olivier Le Fèvre (Aix-Marseille Université, CNRS,CNES). De VIMOS VLT Deep Survey heeft een unieke 3D-kaart van de verdeling van meer dan 10.000 sterrenstelsels opgeleverd.

Het team heeft ontdekt dat Hyperion een zeer complexe structuur heeft, bestaande uit minstens zeven gebieden van hoge dichtheid die door filamenten van sterrenstelsels met elkaar verbonden zijn. Zijn afmetingen zijn vergelijkbaar met die van nabije superclusters, hoewel deze een heel andere structuur hebben.

Nabijere superclusters hebben doorgaans een veel geconcentreerdere massaverdeling met duidelijke structurele kenmerken’, aldus teamlid Brian Lemaux, astronoom van de Universiteit van Californië te Davis en LAM. ‘In Hyperion is de massa veel gelijkmatiger verdeeld over een aantal onderling verbonden klonten, die uit losse groeperingen van sterrenstelsels bestaan.

Dit verschil is waarschijnlijk toe te schrijven aan het feit dat de zwaartekracht bij nabije superclusters miljarden jaren de tijd heeft gehad om de beschikbare materie dichter bijeen te brengen. Daar is in het geval van de veel jongere Hyperion veel minder tijd voor geweest.

Gezien zijn grote omvang zo vroeg in de geschiedenis van het heelal, zal Hyperion naar verwachting tot iets evolueren dat vergelijkbaar is met de grootste structuren in het lokale heelal, zoals de superclusters die tezamen de Grote Muur van Sloan vormen of de Virgo-supercluster, waartoe ons eigen Melkwegstelsel behoort. ‘Het begrijpen van Hyperion, en hoe deze zich verhoudt tot vergelijkbare recente structuren, kan inzicht geven in hoe het heelal zich in het verleden heeft ontwikkeld en in de toekomst zal ontwikkelen, en biedt ons de mogelijkheid om de diverse modellen voor de vorming van superclusters op te proef te stellen’, concludeert Cucciati. ‘De opsporing van deze kosmische reus helpt ons om de geschiedenis van deze grootschalige structuren te ontsluieren.

Noten

[1] De proto-supercluster Hyperion is, vanwege zijn immense omvang en massa, vernoemd naar een Titaan uit de Griekse mythologie. De inspiratie voor deze mythologische naamgeving komt van een eerder ontdekte proto-cluster die deel uitmaakt van Hyperion en Colossus wordt genoemd. De afzonderlijke gebieden van hoge dichtheid binnen Hyperion hebben mythologische namen gekregen, zoals TheiaEos, Selene en Helios. Laatstgenoemde is uitgebeeld in het oude standbeeld van de Kolos van Rhodos.

De kolossale massa van Hyperion, duizend biljoen keer die van de zon, is 1015zonsmassa’s in wetenschappelijke notatie.

[2] Licht dat de aarde van extreem verre sterrenstelsels bereikt, heeft een lange reis achter de rug en gunt ons een blik op het verre verleden, toen het heelal veel jonger was dan nu. De golflengte van dit licht is uitgerekt doordat het heelal tijdens die reis is uitgedijd – een effect dat bekendstaat als de kosmologische roodverschuiving. Hoe verder een object van ons is verwijderd, des te groter is zijn roodverschuiving. Hyperions roodverschuiving van 2,45 betekent dat astronomen de proto-supercluster waarnemen zoals deze er 2,3 miljard jaar na de oerknal uitzag.

Meer informatie

De resultaten van dit onderzoek zijn gepubliceerd in het artikel ‘The progeny of a Cosmic Titan: a massive multi-component proto-supercluster in formation at z=2.45 in VUDS’, dat in het tijdschrift Astronomy & Astrophysicszal verschijnen.

Het onderzoeksteam dat dit resultaat heeft verkregen bestond uit: O. Cucciati (INAF-OAS Bologna, Italië), B.C. Lemaux (University of California, Davis, VS en LAM - Aix Marseille Université, CNRS, CNES, Frankrijk), G. Zamorani (INAF-OAS Bologna, Italië), O. Le Fèvre (LAM - Aix Marseille Université, CNRS, CNES, Frankrijk), L.A.M. Tasca (LAM - Aix Marseille Université, CNRS, CNES, Frankrijk), N.P. Hathi (Space Telescope Science Institute, Baltimore, VS), K-G. Lee (Kavli IPMU (WPI), Universiteit van Tokio, Japan, & Lawrence Berkeley National Laboratory, VS), S. Bardelli (INAF-OAS Bologna, Italië), P. Cassata (University of Padova, Italië), B. Garilli (INAF-IASF Milano, Italië), V. Le Brun (LAM - Aix Marseille Université, CNRS, CNES, Frankrijk), D. Maccagni (INAF–IASF Milano, Italië), L. Pentericci (INAF-Osservatorio Astronomico di Roma, Italië), R. Thomas (European Southern Observatory, Vitacura, Chili), E. Vanzella (INAF-OAS Bologna, Italië), E. Zucca (INAF-OAS Bologna, Italië), L. M. Lubin (University of California, Davis, VS), R. Amorin (Kavli Institute for Cosmology & Cavendish Laboratory, University of Cambridge, VK), L.P. Cassarà (INAF-IASF Milano, Italië), A. Cimatti (University of Bologna & INAF-OAS Bologna, Italië), M. Talia (University of Bologna, Italië), D. Vergani (INAF-OAS Bologna, Italië), A. Koekemoer (Space Telescope Science Institute, Baltimore, VS), J. Pforr (ESA ESTEC, Noordwijk) en M. Salvato (Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik, Garching bei München, Duitsland).

ESO is de belangrijkste intergouvernementele astronomische organisatie in Europa en verreweg de meest productieve sterrenwacht ter wereld. Zij wordt ondersteund door zestien lidstaten: België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Oostenrijk, Polen, Portugal, Spanje, Tsjechië, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland, en door gastland Chili en strategisch partner Australië. ESO voert een ambitieus programma uit, gericht op het ontwerpen, bouwen en beheren van grote sterrenwachten die astronomen in staat stellen om belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen te doen. Ook speelt ESO een leidende rol bij het bevorderen en organiseren van samenwerking op astronomisch gebied. ESO beheert drie waarnemingslocaties van wereldklasse in Chili: La Silla, Paranal en Chajnantor. Op Paranal staan ESO’s Very Large Telescope (VLT) en haar toonaangevende Very Large Telescope Interferometer, evenals twee surveytelescopen – VISTA, die in het infrarood werkt, en de op zichtbare golflengten opererende VLT Survey Telescope. ESO speelt tevens een belangrijke partnerrol bij twee faciliteiten op Chajnantor, APEX en ALMA, het grootste astronomische project van dit moment. En op Cerro Armazones, nabij Paranal, bouwt ESO de 39-meter Extremely Large Telescope, de ELT, die ‘het grootste oog op de hemel’ ter wereld zal worden.

Links

Contact

Marieke Baan
Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA)
Amsterdam, Nederland
Tel: +3120-5257480
E-mail: h.m.baan@uva.nl

Olga Cucciati
INAF Fellow – Osservatorio di Astrofisica e Scienza dello Spazio di Bologna
Bologna, Italy
E-mail: olga.cucciati@inaf.it

Calum Turner
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
E-mail: pio@eso.org

Connect with ESO on social media

Dit is een vertaling van ESO-persbericht eso1833.

Over dit bericht

Persberichten nr.:eso1833nl
Naam:Hyperion
Type:Early Universe : Galaxy : Grouping : Supercluster
Facility:Very Large Telescope
Instruments:VIMOS
Science data:2018A&A...619A..49C

Afbeeldingen

De proto-supercluster Hyperion
De proto-supercluster Hyperion
Vergelijking van de proto-supercluster Hyperion en een normale zware cluster van sterrenstelsels
Vergelijking van de proto-supercluster Hyperion en een normale zware cluster van sterrenstelsels
Groothoekopname van het COSMOS-veld
Groothoekopname van het COSMOS-veld

Video's

ESOcast 179 Light: Largest Galaxy Proto-Supercluster Found (4K UHD)
ESOcast 179 Light: Largest Galaxy Proto-Supercluster Found (4K UHD)
Alleen in het Engels
De proto-supercluster Hyperion
De proto-supercluster Hyperion

Bekijk ook