Persbericht

Astronomen verrast door mysterieuze schokgolf rond dode ster

12 januari 2026

VLT-opname van een dode ster die een schokgolf veroorzaakt terwijl hij door de ruimte beweegt (Credit: ESO/K. Iłkiewicz and S. Scaringi et al. Background: PanSTARRS)

Gas en stof dat uit sterren wegstroomt kan onder de juiste omstandigheden in botsing komen met de omgeving van een ster en een schokgolf veroorzaken. Met behulp van de Very Large Telescope (VLT) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) hebben astronomen nu een prachtige schokgolf rond een dode ster in beeld gebracht – een ontdekking die hen voor een raadsel stelt. Volgens alle bekende mechanismen zou de kleine, dode ster RXJ0528+2838 niet omgeven mogen zijn door zo’n structuur. Deze fascinerende ontdekking daagt ons begrip uit van hoe dode sterren met hun omgeving wisselwerken.

‘We hebben iets ontdekt dat nog nooit eerder is gezien en – belangrijker nog – totaal onverwacht was’, zegt Simone Scaringi, universitair hoofddocent aan de Universiteit van Durham (VK), en mede-hoofdauteur van de studie die vandaag in Nature Astronomy is gepubliceerd. ‘Onze waarnemingen tonen een sterke uitstroom die er volgens onze huidige inzichten niet zou mogen zijn’, zegt Krystian Ilkiewicz, postdoc aan het Nicolaus Copernicus Astronomical Center in Warschau, Polen, en medeauteur van de studie. ‘Uitstroom’ is de term die astronomen gebruiken om het materiaal te beschrijven dat door astronomische objecten wordt uitgestoten.

De ster RXJ0528+2838 bevindt zich op een afstand van 730 lichtjaar en draait, net als de zon en andere sterren, om het centrum van ons Melkwegstelsel. ‘Tijdens haar rondgang komt ze in aanvaring met het gas dat de ruimte tussen de sterren vult, waardoor een schokgolf ontstaat die vergelijkbaar is met de boeggolf die zich opbouwt aan de voorzijde van een varend schip’, legt Noel Castro Segura, onderzoeker aan de Universiteit van Warwick (VK) en medewerker aan de nieuwe studie, uit. Deze boegschokken worden meestal veroorzaakt door materiaal dat uit de centrale ster stroomt, maar in het geval van RXJ0528+2838 kan geen enkele van de bekende mechanismen de waarnemingen volledig verklaren.

RXJ0528+2838 is een witte dwerg – de overgebleven kern van een stervende ster met relatief weinig massa – waar een zonachtige begeleider omheen draait. In zo’n dubbelstersysteem draagt de begeleidende ster materiaal over aan de witte dwerg, waarbij zich vaak een schijf van materie om laatstgenoemde vormt. Bij deze overdracht wordt een deel van het materiaal de ruimte in geslingerd, waardoor een sterke uitstroom ontstaat. Maar bij RXJ0528+2838 is geen schijf te bekennen, wat de oorsprong van de uitstroom en de resulterende nevel rond de ster tot een mysterie maakt. 

‘De ontdekking dat een zogenaamd rustig, schijfloos systeem zo’n spectaculaire nevel kan voortbrengen, was een echt ‘wow’-moment’, zegt Scaringi. 

Het team zag de vreemde nevel rond RXJ0528+2838 voor het eerst op opnamen van de Isaac Newton-telescoop in Spanje. Vanwege zijn ongebruikelijke vorm, hebben ze de nevel nader bekeken met het MUSE-instrument op de VLT van ESO. ‘Dankzij waarnemingen met ESO’s MUSE-instrument konden we de boegschok gedetailleerd in kaart brengen en de samenstelling ervan analyseren. Dit was cruciaal om te bevestigen dat de structuur echt afkomstig is van het dubbelster-systeem en niet van een niet-gerelateerde nevel of interstellaire wolk’, legt Ilkiewicz uit.

De vorm en omvang van de boegschok wijzen erop dat de witte dwerg al minstens duizend jaar een krachtige uitstroom produceert. Wetenschappers weten niet precies hoe een dode ster zonder schijf zo’n langdurige uitstroom kan voortbrengen, maar ze hebben wel een vermoeden. 

Van deze witte dwerg is bekend dat hij een sterk magnetisch veld heeft, wat door de MUSE-gegevens is bevestigd. Dit veld leidt het materiaal dat van de begeleidende ster is ‘gestolen’ rechtstreeks naar de witte dwerg, zonder dat zich een schijf om hem heen vormt. ‘Onze resultaten tonen aan dat stelsels als deze zelfs zonder schijf een sterke uitstroom kunnen veroorzaken, wat op een nog niet begrepen mechanisme wijst. Deze ontdekking zet vraagtekens bij het standaardbeeld van de bewegingen en wisselwerkingen in deze extreme dubbelstersystemen’, legt Ilkiewicz uit. 

De resultaten wijzen op het bestaan van een verborgen energiebron – waarschijnlijk een sterk magnetische veld, maar deze ‘mysterieuze motor’, zoals Scaringi hem noemt, moet nog worden onderzocht. De gegevens tonen aan dat het huidige magnetische veld slechts sterk genoeg is om een boegschok gedurende enkele honderden jaren te voeden, dus dit kan niet de hele verklaring zijn voor wat de astronomen hebben waargenomen.

Om de aard van zo’n schijfloze uitstroom beter te begrijpen, moeten nog veel meer dubbelstersystemen worden onderzocht. De toekomstige Extremely Large Telescope (ELT) van ESO zal astronomen helpen ‘meer van deze systemen in kaart te brengen, waaronder ook zwakkere, en soortgelijke systemen in detail te detecteren, wat uiteindelijk zal bijdragen aan het begrijpen van de nog steeds onverklaarbare mysterieuze energiebron’, zoals Scaringi voorziet. 

Meer informatie

De resultaten van dit onderzoek zijn te vinden in het artikel ‘A persistent bow shock in a diskless magnetised accreting white dwarf’, dat in Nature Astronomy verschijnt (doi: 10.1038/s41550-025-02748-8). 

Het onderzoeksteam bestaat uit Krystian Ilkiewicz (Nicolaus Copernicus Astronomical Center, Poolse Academie van Wetenschappen, Warschau, Polen en het Centrum voor Extragalactische Astronomie, van de Universiteit van Durham (VK) [CEA Durham]), Simone Scaringi (CEA Durham en de INAF-sterrenwacht te Capodimonte, Napels, Italië [Capodimonte], Domitilla de Martino (Capodimonte), Christian Knigge (Department of Physics & Astronomy, University of Southampton, Southampton, VK), Sara E. Motta (Nationaal Instituut voor Astrofysica van de sterrenwacht van Brera, Merate (Italië) en de Vakgroep Natuurkunde van de Universiteit van Oxford (VK), [Oxford], Nanda Rea (Instituut voor Ruimtewetenschappen (ICE, CSIC), Barcelona, Spanje, en het Instituut voor Ruimtewetenschappen van Catalonië (IEEC), Castelldefels, Spanje), David Buckley (Sterrenwacht van Zuid-Afrika [SAAO] en de Vakgroep Astronomie van de Universiteit van Kaapstad in Rondebosh [Cape Town] en de Vakgroep Natuurkunde van de Universiteit van Bloemfontein, Zuid-Afrika), Noel Castro Segura (Department of Physics, University van Warwick, Coventry, VK), Paul J. Groot ([SAAO] and [Cape Town] and Department of Astrophysics/IMAPP, Radboud Universiteit, Nijmegen), Anna F. McLeod (CEA Durham en het Institute for Computational Cosmology, Department of Physics, Universiteit van Durham, VK), Luke T. Parker (Oxford), enMartina Veresvarska (CEA Durham). 

De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) stelt wetenschappers van over de hele wereld in staat om de geheimen van het heelal te ontdekken, ten bate van iedereen. Wij ontwerpen, bouwen en exploiteren observatoria van wereldklasse die door astronomen worden gebruikt om spannende vragen te beantwoorden en de fascinatie voor astronomie te verspreiden, en bevorderen internationale samenwerking op het gebied van de astronomie. ESO, in 1962 opgericht als intergouvernementele organisatie, wordt inmiddels gedragen door 16 lidstaten (België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Oostenrijk, Polen, Portugal, Spanje, Tsjechië, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland) en door het gastland Chili, met Australië als strategische partner. Het hoofdkwartier van de ESO en haar bezoekerscentrum en planetarium, de ESO Supernova, zijn gevestigd nabij München in Duitsland, maar onze telescopen staan opgesteld in de Chileense Atacama-woestijn – een prachtige plek met unieke omstandigheden voor het doen van hemelwaarnemingen. ESO exploiteert drie waarnemingslocaties: La Silla, Paranal en Chajnantor. Op Paranal staan ESO’s Very Large Telescope en Very Large Telescope Interferometer, evenals surveytelescopen zoals VISTA. Ook zal ESO op Paranal de Cherenkov Telescope Array South huisvesten en exploiteren – ’s werelds grootste en gevoeligste observatorium van gammastraling. Samen met internationale partners beheert ESO APEX en ALMA op Chajnantor, twee faciliteiten die de hemel waarnemen in het millimeter- en submillimetergebied. Op Cerro Armazones, nabij Paranal, bouwen wij ‘het grootste oog ter wereld’ – ESO’s Extremely Large Telescope. Vanuit onze kantoren in Santiago, Chili, ondersteunen wij onze activiteiten in het gastland en werken wij samen met Chileense partners en de Chileense samenleving.

Links

• Wetenschappelijk artikel
• Foto’s van de VLT
• Ontdek meer over ESO's Extremely Large Telescope op onze speciale website en in de persmap 
• Voor journalisten: schrijf je in om onze persberichten onder embargo te ontvangen in je eigen taal 
• Voor wetenschappers: heb je een goed verhaal? Laat het ons weten 
• Nieuwe ESO-analyse bevestigt: ernstige schade door gepland industrieel complex bij Paranal

Contact

Krystian Iłkiewicz
Nicolaus Copernicus Astronomical Center
Warsaw, Poland
Tel: +48 223296134
E-mail: ilkiewicz@camk.edu.pl

Simone Scaringi
Centre for Extragalactic Astronomy, Department of Physics, Durham University
Durham, UK
Mobiel: +44 7737 980235
E-mail: simone.scaringi@durham.ac.uk

Noel Castro Segura
Department of Physics, University of Warwick
Coventry, UK
Tel: +44 7859 761377
E-mail: noel.castro-segura@warwick.ac.uk

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Mobiel: +49 151 241 664 00
E-mail: press@eso.org

Marieke Baan (Perscontact Nederland)
ESO Science Outreach Network en NOVA Informatie Centrum
Tel: +31(0)20-5257480
E-mail: eson-netherlands@eso.org

Connect with ESO on social media