Komunikat prasowy

Po 10 latach zabawy w chowanego sfotografowano z Ziemi najsłabszą planetę

15 lipca 2026

VLT image of the Beta Pictoris d exoplanet (Źródło: ESO/B. Sutlieff, M. Bonse et al.)

Zespół astronomów odkrył trzecią planetę okrążającą gwiazdę Beta Pictoris. Nowa planeta, Beta Pictoris d, jest 100 razy słabsza niż Beta Pictoris b — pierwsza odkryta w tym systemie — i należy do najlżejszych egzoplanet kiedykolwiek sfotografowanych z Ziemi. Po dostrzeżeniu planety przy pomocy Bardzo Dużego Teleskopu (VLT), należącego do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO), zespół ustalił, że skrywała się w archiwalnych obserwacjach rozciągniętych na ponad dekadę.

To było niezwykłe odkrycie, mówi Ben Sutlieff, współkierujący badaniami opublikowanym dzisiaj w The Astrophysical Journal Letters, astronom na Uniwersytecie Edynburskim w Wielkiej Brytaniia. Początkowo chcieliśmy dokładniej spojrzeć na znaną planetę w tym systemie, Beta Pictoris b, aby zobaczyć, jak zmieniła się z upływem czasu, dodaje. Jednak, gdy zespół zaczął analizę obrazów układu planetarnego, dostrzeżono coś jeszcze, coś oddzielonego od Beta Pictoris b. Wprowadziło to naukowców na zupełnie nową ścieżkę.

Tam jest coś jeszcze, widzicie to? – Markus Bonse, astronom ESO w Niemczech, jeden z kierowników badań, wspomina słowa wypowiedziane przy analizie danych. Aby potwierdzić naturę tej detekcji, zespół przeszukał archiwum ESO, katalog dawnych obserwacji wykonanych urządzeniami ESO. Na wielu obrazach nawet sprzed 11 lat, znaleziono nową planetę, Beta Pictoris d. W szczególności, na jednym ze zdjęć była ledwo widoczna na tle blasku swojej większej sąsiadki Beta Pictoris b. Wydaje się, że planeta d bawi się z nami w chowanego od ponad dekady i dopiero teraz możemy powiedzieć ‘znaleźliśmy cię!’, mówi Jayne Birkby, współautorka badań, astronomka na Uniwersytecie Oksfordzkim w Wielkiej Brytanii

Nowo odkryta planeta, podobnie jak dwie pozostałe w układzie, jest gazowym olbrzymem, jak Jowisz lub Saturn. Jednak Beta Pictoris d ma znacznie rozleglejszą orbitę niż planety Beta Pictoris b i Beta Pictoris c. Co więcej, gdy pierwsze dwie planety mają po około dziesięć razy większe masy niż Jowisz, nowa jest zaledwie  2,4 razy masywniejsza od Jowisza, co czyni ją jedną z najlżejszych egzoplanet sfotografowanych teleskopami naziemnymi. Planeta jest także względnie zimna i dlatego niezwykle słaba w porównaniu do swojej gwiazdy.

Bezpośrednie obrazowanie, gdy światło od obiektu jest zarejestrowane na fotografii, działa tylko dla planet wystarczająco jasnych, aby były widoczne obok swoich znacznie jaśniejszych gwiazd macierzystych. Z tego powodu, wykonanie bezpośredniego zdjęcia planety tak słabej, jak Beta Pictoris d, jest znaczącym osiągnięciem. Nowa planeta jest 100 razy słabsza od Beta Pictoris b, słynnej planety w tym samym systemie. Czyni to ją najsłabsza egzoplanetą kiedykolwiek bezpośrednio sfotografowaną z Ziemi! – wyjaśnia Bonse [1].

Pierwsza wyraźna detekcja Beta Pictoris d, znajdującej się 63 lata świetlne od nas, została wykonana instrumentem ERIS na VLT przez Sutlieffa, Bonse’a i ich zespół. Niezależny zespół, którym kierował Aidan Gibbs z Uniwersytetu Kalifornijskiego w USA, także odkrył tę samą planetę przy pomocy Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST), należącego do agencji kosmicznych amerykańskiej, europejskiej i kanadyjskiej. Wyniki te opublikowano również dzisiaj w The Astrophysical Journal Letters.

Aby potwierdzić odkrycie planety, astronomowie zwykle wykonują dalsze obserwacje Jednak system ten był intensywnie badany, z kilkoma obrazami z archiwach naukowych ESO i JWST. Ku naszej radości, planet pojawiła się już przy poprzednich obserwacjach SPHERE , mówi Birkby, odnosząc się do innego instrumentu na VLT, używanego wcześniej do obserwacji systemu Beta Pictoris. Planetę dostrzeżono także w archiwalnych obserwacjach NIRCam, który jest instrumentem Teleskopu Webba. Gdy zespół już wiedział, gdzie patrzeć na potencjalną nową planetę, okazało się, że ukrywała się w danych przez cały czas!, podkreśla Birkby. Współautor Valentin Christiaens, naukowiec z CEA Paris-Saclay we Francji, dodaje: Detekcja w archiwalnych danych SPHERE jest nie tylko bardzo ciekawa sama w sobie, ale także dlatego, że sugeruje istnienie licznych skarbów nadal skrywających się w archiwach instrumentów teleskopu VLT!

Beta Pictoris stała się drugim systemem, po HR 8799, w którym bezpośredni sfotografowano więcej niż dwie planety. Układy z wieloma bezpośredni zobrazowanymi planetami są ‘świętymi Graalami’ odkryć, ponieważ mogą nas wiele nauczyć o tym, jak wyglądają różne egzoplanety powstałe w tym samym środowisku, mówi Sutlieff [2]. Beta Pictoris d rozwiązuja także zagadkę w swoim systemie planetarnym, ponieważ ma dokładnie odpowiednią masę i pozycję, aby wyjaśnić szczególny kształt otaczającego dysku, złożonego z pozostałości po powstawaniu planet.

Ten sposób odkrycia Beta Pictoris d zachęca do dalszego bezpośredniego fotografowania systemów planetarnych, w którym mogą skrywać się słabe planety. Może do tego służyć nadchodzący Ekstremalnie Wielki Teleskop (ELT). Planety wydają się mieć koleżanki, mówi Beth Biller, która również jest współautorką publikacji i astronomką na Uniwersytecie Edynburskim. Dodaje: wiele ze słynnych, bezpośrednio zobrazowanych systemów egzoplanetarnych wydaje się mieć kilka olbrzymich planet w tym samym systemie i zapewne posiadają jeszcze więcej ukrytych planet o mniejszych masach, które będziemy mogli dostrzec przez instrumenty teleskopu ELT.

Uwagi

[1] Beta Pictoris d to najsłabsza egzoplaneta spośród sfotografowanych z Ziemi, gdy uwzględnimy odległość do systemu — najsłabsza w absolutnych wielkościach gwiazdowych (z uwagi jedynie na rozmiar i temperaturę), a nie pod względem obserwowanej wielkości gwiazdowej (w której na jasność wpływa także odległość).

[2] Beta Pic należy do grupy gwiazd o tym samym wieku, z których część także posiada planety. Beta Pic d wydaje się prawie bliźniacza do jednej z tych planet, 51 Eri b, co oznacza, że astronomowie mogą je obie wykorzystać do zakotwiczenia modeli ewolucji i wzrostu planet w czasie.

Więcej informacji

Wyniki badań opisano w artykule, który ukase się w The Astrophysical Journal Letters (https://doi.org/10.3847/2041-8213/ae80a0).

Artykuł, którego pierwszymi autorami są B. J. Sutlieff i M. J. Bonse, ma ponad 90 współautorów z całego świata, w tym z Belgii, Francji, Niemiec, Irlandii, Włoch, Holandii, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i Chile.

Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO) umożliwia naukowcom z całego świata na odkrywanie tajemnic Wszechświata z korzyścią dla nas wszystkich. Projektujemy, budujemy i zarządzamy światowej klasy obserwatoriami naziemnymi – których astronomowie używają do odpowiadania na ciekawe pytania i szerzenia fascynacji astronomią – a także promujemy międzynarodową współpracę w astronomii. Ustanowione w 1962 roku jako organizacja międzynarodowa, ESO jest wspierane przez 16 krajów członkowskich (Austria, Belgia, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Holandia, Niemcy, Polska, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania oraz Włochy), a także Chile jako kraj gospodarz, oraz Australię jako strategicznego partnera. Siedziba ESO, a także jego centrum popularyzacji nauki i planetarium (ESO Supernova) znajdują się w pobliżu Monachium w Niemczech, natomiast chilijska pustynia Atakama – niesamowite miejsce z wyjątkowymi warunkami do obserwacji nieba – jest domem dla naszych teleskopów. ESO zarządza trzema lokalizacjami obserwacyjnymi w Chile: La Silla, Paranal i Chajnantor. W Paranal ESO posiada teleskop VLT (Very Large Telescope – Bardzo Duży Teleskop) oraz dwa teleskopy do przeglądów nieba. VISTA pracuje w podczerwieni, VLT Survey Telescope w zakresie widzialnym. W Paranal ESO zarządza także południowym obserwatorium CTA (Cherenkov Telescope Array South) – największym na świecie i najbardziej czułym obserwatorium promieniowania gamma. Wspólnie z międzynarodowymi partnerami ESO zarządza także radioteleskopami APEX i ALMA, które są instrumentami do obserwacji nieba w zakresach milimetrowym i submilimetrowym. Na Cerro Armazones, niedaleko Paranal, budujemy „największe oko świata na niebo”, czyli Ekstremalnie Wielki Teleskop (Extremely Large Telescope, ELT). Nasza działalność w Chile jest zarządzana z biur ESO w Santiago, gdzie współpracujemy też z chilijskimi partnerami.

Linki

• Zdjęcia VLT
• Dowiedz się więcej o Ekstrmalnie Wielkim Teleskopie (ELT), budowanym przez ESO, na dedykowanej witrynie internetowej oraz w paczce prasowej
• Dla dziennikarzy: zasubskrybuj, aby otrzymywać w swoim języku nasze komunikaty prasowe z emargo medialnym
• Dla naukowców: jesli masz ciekawy temat, zgloś swoje badania

Kontakt

Ben Sutlieff
Institute for Astronomy, University of Edinburgh
Edinburgh, United Kingdom
E-mail: ben.sutlieff@roe.ac.uk

Markus Bonse
European Southern Observatory (ESO)
Garching bei München, Germany
E-mail: Markus.Bonse@eso.org

Jayne Birkby
Department of Physics, University of Oxford
Oxford, United Kingdom
E-mail: jayne.birkby@physics.ox.ac.uk

Valentin Christiaens
CEA Paris-Saclay, Université Paris-Saclay, Université Paris Cité, CEA, CNRS
Paris, France
Tel.: +33169083661
E-mail: valentin.christiaens@cea.fr

Beth Biller
Institute for Astronomy, University of Edinburgh
Edinburgh, United Kingdom
Tel.: +44 (0)131 668 8349
E-mail: bbiller@ed.ac.uk

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel.: +49 89 3200 6670
Tel. kom.: +49 151 241 664 00
E-mail: press@eso.org

Press and Public Relations
University of Edinburgh
Edinburgh, United Kingdom
Tel.: +44(0)7979 446 209
E-mail: press.office@ed.ac.uk

Krzysztof Czart (Kontakt dla mediów Polska)
Sieć Popularyzacji Nauki ESO oraz Urania - Postępy Astronomii
Toruń, Polska
Tel.: +48 513 733 282
E-mail: eson-poland@eso.org

Śledź ESO w mediach społecznościowych